Қазіргі заманғы қазақ қоғамы үздіксіз өзгеріс үстінде. Бүгінде мәдениеттен бастап экономикаға дейін түрлі салаларда жаңа құбылыстар мен бағыттар байқалады. Олардың кейбірі қоғамға оң әсерін тигізсе, енді бірі теріс ықпалын көрсетуде. Төменде мәдениет, әлеуметтік желілер, тіл, білім, технология, экономика және өмір салты салаларындағы кең таралған негізгі трендтер талданып, әр трендтің пайдасы мен зияны нақты мысалдар, деректер және сарапшылар пікірлеріне сүйене отырып қарастырылады.
Ұлттық нақыштың сәнге айналуы
Соңғы жылдары ұлттық мәдениетке бетбұрыс анық байқалады. Отандық дизайнерлер дәстүрлі киім үлгілерін заманауи тұрмысқа бейімдеп, күнделікті сәнге енгізуде. Мысалы, шапан мен камзолдың жаңа түрлері, ою-өрнекті тақиялар жастар мен әйелдер гардеробының бөлшегіне айналды. Тіпті «бүгінде қазақ болу – сән» деген ұран пайда болды, яғни ұлттық киім кию патриотизмнің, түп-тамырға деген құрметтің белгісі саналады.
Мәселен, Мәжіліс депутаты Дәулет Мұқаев күнделікті ұлттық тақия киіп жүреді. Оның айтуынша, бұл арқылы адам өз халқының дәстүрін сыйлайтынын көрсетеді.
Пайдасы: Ұлттық дәстүрлердің жаңғыруы мәдени бірегейлікті нығайтады, жастардың өз тамырына деген қызығушылығын арттырады. Қазақы ою-өрнек пен киімдердің әлемдік деңгейде танылып жатқаны – «қазақ болудың» сәнге айналғанының бір дәлелі. Мұндай үрдіс ұлт рухын көтеріп, ортақ құндылықтарға біріктіреді. Сарапшылардың пікірінше, азаматтардың ортақ ұлттық құндылықтарды қадірлеуі қоғамдағы бірлік пен сенімді күшейтеді.
Зияны: Жаһандану заманында бір мәдениетке шектен тыс тұйықталу қоғамның әлемдік үрдістерден оқшаулануына әкелуі ықтимал. Демек, дәстүрді дәріптей отырып, ашықтық пен өркениет жетістіктерінен қол үзбеу маңызды.
Әлеуметтік желілердің әлегі
Бүгінде әлеуметтік желілер қазақ қоғамының ажырамас бөлшегіне айналды. Қазақстан халқының шамамен 70 пайызы белсенді түрде әлеуметтік желі қолданады. Ең танымал платформалар қатарында Instagram бірінші орында тұр, сондай-ақ Facebook, ВКонтакте, Одноклассники сияқты желілер мен YouTube кең таралған.
2024 жылғы зерттеуге сәйкес, еліміздегі ең жетекші әлеуметтік желі – Instagram, оның аудиториясы 12,1 миллионнан асады. Ал TikTok платформасы пайдаланушылар саны жағынан, тіпті алдыңғы орынға шығып, Қазақстанда 14 миллионнан астам аудитория жинаған деген мәліметтер бар. Әлеуметтік желілердегі контент тіліне келсек, қазірге ең көп қолданылатын – орыс тілі, бірақ оның үлесі жыл сайын азайып келеді. Қуантарлығы, кейбір платформаларда қазақ тілі белсенді түрде орын ала бастады: мысалы, Facebook желісінде қазақша жазбалар саны орысшадан көп екені 2023-2024 жылдардағы байқаулардан белгілі.
Жалпы, қазақтілді онлайн-контенттің көлемі өсіп келеді, әсіресе Telegram мен TikTok желілерінде қазақша жазбалар өте көп.
Пайдасы: Әлеуметтік желілер коммуникацияны жеделдетіп, ақпарат алмасуды демократияландырды. Кез келген адам өз ойын бүкіл елге жеткізе алады, жаңалықтар бірнеше минутта халыққа тарайды.
Мысалы, Instagram желісінің елімізде кең танымал болуы бизнестерге де тиімді: бұл платформаның негізгі аудиториясы 18-34 жас аралығындағы жастар, әсіресе әйелдер. Көптеген кәсіпкерлер, шағын дүкендер Instagram арқылы тұтынушылар тауып, табыстарын арттыруда.
Әлеуметтік медианың тағы бір пайдасы – азаматтық белсенділік пен пікір білдіру еркіндігі. Мәселен, төтенше жағдайлар кезінде немесе қоғамдағы өзекті мәселелер талқыланғанда, жұртшылық Facebook, Telegram топтарында шұғыл ұйымдасып, көмек көрсетіп немесе маңызды мәселеге назар аударады. Сонымен бірге, әлеуметтік желілер қазақ тілінің қолдану аясын кеңейтуге ықпал етіп отыр.
Зияны: Жаппай әлеуметтік желіге тәуелділік белгілі қауіп-қатерлерді тудырады. Ең алдымен, жалған ақпарат пен қауесет тез таралып, халықтың жаңылысып, манипуляцияға түсіп қалу қаупі бар. Онлайн ортада тексерілмеген мәліметтің жылдам тарауы қоғамда дүрбелең туғызып немесе өшпенділікті қоздыруы мүмкін.
Сондай-ақ, әлеуметтік желіге шамадан тыс әуестік адамдардың уақытын өнімсіз жұмсап, экран алдындағы «тәуелділікті» күшейтеді, әсіресе жасөспірімдердің психикасына кері әсер етуде. Кибербуллинг (онлайн қорлау), әрі өзін өзгелермен салыстыру әдеті жас буында үрей мен күйзеліс туғызуы ықтимал. Бұл түйткілдер көптеген елде талқыға түсіп, тіпті кейбір мемлекеттерде балаларға әлеуметтік желіні шектеу шаралары қолға алынуда. Мысалы, Австралия 16 жасқа дейінгі жасөспірімдерге әлеуметтік желіні толықтай қолдануға тыйым салса, Франция мектептерде смартфон пайдалануды заңмен шектеді. Қазақстанда да былтыр TikTok желісін бұғаттау туралы ұсыныстар айтылып, платформа зиянды контентті жою шараларын күшейткеннен кейін бұл ұсыныс тоқтатылды.
Мамандар әлеуметтік желіні толық тыйым салудың да екі ұшты болатынын айтады: бір жағынан, онлайн белсенділікті шектеу жасөспірімдердің мазасыздығын азайтып, зейінін жақсартып, шынайы өмірдегі қарым-қатынасын арттыруы мүмкін, екінші жағынан – шектен тыс тыйым салу олардың өзіндік пікір білдіру құқығын тежеп, қарсы реакция (бунт) туғызуы ғажап емес. Сондықтан психологтар ата-аналар мен қоғамға шектеуден гөрі, тепе-теңдік пен саналы бақылау ұстануды ұсынады.
Тәуелсіздіктің отыз жылында мемлекеттік тілдің мәртебесі біртіндеп өсіп, қазіргі кезеңде айтарлықтай алға жылжыған басты трендтің біріне айналды. Қазақ қоғамында қазақ тілінде білім алу, жұмыс жүргізу, медиа тұтыну көлемі артып келеді. Мысалы, әлеуметтік желілердегі жазбаларда қазақ тілі үлесі тұрақты өсім көрсетуде: 2024 жылғы талдау қорытындысы бойынша, Facebook-та қазақ тіліндегі жазбалар орыс тіліндегіден жиілене түскен. Сондай-ақ, Telegram мен TikTok сынды платформаларда Қазақстандағы шектеусіз географияда қазақша контент көлемі ең жоғары екені анықталды. Мемлекет те тіл саясатын жаңа белеске шығаруда, латын әліпбиіне кезең-кезеңімен көшу жобасы жалғасып, ресми құжат айналымын қазақыландыру, қазақ тіліндегі контент өндірісін қолдау бағытында жұмыстар атқарылып жатыр. Қазақ тілінде шығатын кітаптар, басылымдар саны өсуде, кино-фильмдер мен музыкалық индустрияда да қазақ тілінің үлесі молайып келеді.
Пайдасы: Қазақ тілінің қолданысының артуы ұлттық бірегейлік пен тұтастықты нығайтады. Ортақ тілдің нығаюы қоғамның түрлі бөліктерін жақындастырып, ақпаратты бір тілде қабылдайтын аудитория қалыптастырады. Мәселен, әлеуметтанулық зерттеулерге сәйкес, қазақстандықтардың 46 пайызы ел бірлігін бекемдейтін негізгі фактор ретінде Қазақстан Республикасының азаматтығы мен төлқұжатын атаған – бұл азаматтық біртектіліктің жоғарылағанын білдіреді. Дегенмен, сол азаматтық бірегейліктің маңызды құрамдас бөлігі – қазақ тілі. Шынында да, мемлекеттік тілдің беделі өскен сайын, ұрпақтар арасындағы сабақтастық артып, қазақтың бай мәдени мұрасы жаңғырып отырады. Латын әліпбиіне көшу де – жаһандық ақпарат кеңістігіне кірігуге жол ашады, әлемдік тілдермен үйлесімділікті арттырады. Жаңа әліпби арқылы жас ұрпақтың ағылшын тілі және өзге де шет тілдерін меңгеруі жеңілдеп, технологиялық ортада қазақ тілінің қолданысы кеңеймек.
Зияны: Латын әліпбиіне өтудің өтпелі кезеңі біраз қиындықтар туғызады. Кирилл графикасына үйренген аға буынға жаңа әліпбиді меңгеру, барлық кітап қоры мен құжаттарды бейімдеу уақыт пен қаражатты қажет етеді.
Қала жастары арасында жиі байқалатын «тіл шұбарлануы» (қазақша, орысша және ағылшынша сөздерді араластырып сөйлесу) тенденциясы тілді шұрайынан айыруы ықтимал деп алаңдайтындар бар. Алайда бұл құбылыс жаһандану әсерімен келетін табиғи процесс екенін де ескерген жөн. Бастысы, қазақ тілінің грамматикасы мен әдеби нормаларын білім беру жүйесінде мықтап сіңіру қажет.
Білім беру: жаңғыру мен сын-қатерлер
Білім беру саласы соңғы жылдары қарқынды реформалар алаңына айналды. Бірінші тренд – оқу үрдісінің цифрлануы. COVID-19 пандемиясы дәуірінде мектептер мен ЖОО-лар жаппай онлайн оқытуға көшіп, соның нәтижесінде қашықтан білім беру технологиялары күрт дамыды. Қазір де көптеген оқу орындары аралас (гибрид) форматты пайдаланып, электронды платформалар арқылы дәріс, тапсырма, тест өткізу қалыпты жағдайға айналды. Цифрлық ресурстар – видеосабақтар, онлайн курстар, білім беру қосымшалары – ауыл мен қала арасындағы білім алу мүмкіндіктерін теңестіруге сеп болуда. Екінші маңызды тренд – оқу мазмұнын жаңарту және ұзарту. Қазақстан біртіндеп 12 жылдық білім беру жүйесіне өтуде. Мектеп бағдарламалары жаңартылып, қосымша 12-сынып енгізу жоспары жасалды. Бұл өзгеріс қазақ тілінің кирилл жазбасынан латын әліпбиіне көшумен тұспа-тұс жүруде, яғни жаңа әліпбиге бейімделген оқулықтар 12 жылдық оқуға кезең-кезеңімен енгізіледі.
Сарапшылардың пайымынша, 12 жылдық оқу шәкірттердің ішкі әзірлігін жетілдіруге, мектеп бітіргенде ересек өмірге неғұрлым дайын болуына мүмкіндік береді. Ұзақ оқу мерзімі оқу бағдарламасына қосымша пайдалы пәндер мен тақырыптарды (мысалы, жеке даму, азаматтық тәрбие, сыни ойлау) енгізуге жағдай жасайды.
Сонымен қатар, үштілділік саясаты – мектептерде қазақ, орыс, ағылшын тілдерін қатар үйрету – білім саласының ерекшелігіне айналды. Жаратылыстану пәндерін ағылшын тілінде оқыту тәжірибесі біртіндеп енгізіліп, оқушылардың халықаралық тілде білім алу қабілеті шыңдалуда. Бұл реформалар мемлекетіміздің жаһандық білім кеңістігіне кірігу ниетін аңғартады.
Пайдасы: Білім берудегі инновациялар Қазақстан жастарына жаңа мүмкіндіктер ашуда. Цифрлық білім ресурстары ауылдық жерлердегі дарынды балаларға әлемнің үздік ұстаздарынан сабақ алуына жол ашты. Мәселен, қазақ жастары Coursera, Khan Academy секілді платформалардан тегін курс оқып, IT, тілдер, ғылым негіздерін үйренуде. Пандемия сабағы – онлайн оқыту – енді қосымша білім алудың қалыпты құралына айналып келеді. Ал 12 жылдық және жаңартылған бағдарлама оқушылардың таным көкжиегін кеңейтпек: білім мазмұнына ұлттық тәрбие, жеке тұлға дамуы секілді тақырыптардың енгізілуі – өсіп келе жатқан ұрпақтың жан-жақты дамуына инвестиция. Бұрын уақыт жетпеген көптеген маңызды сабақтар (қаржылық сауаттылық, ІТ негіздері, жобалық жұмыс дағдылары) жаңа бағдарламалар арқылы мектепте беріле бастады. Үш тілде білім алу тренді де өз жемісін беруде: ағылшын тілін жақсы меңгерген түлектер көбейіп, шетелдік университеттерден грант жеңіп алатын қазақ жастарының саны артты. «Болашақ» бағдарламасы арқылы 1990 жылдардан бері мыңдаған студент әлемнің беделді оқу орындарында оқып келді, олардың елге алып келген тәжірибесі әр салада прогресс әкелуде. 2011 жылы Қазақстан алғашқы Орталық Азия мемлекеті болып Болон процесіне қосылды, нәтижесінде жоғары білімді халықаралық стандарттарға сәйкестендіру жүріп жатыр. Мұның барлығы қазақстандық білімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыра түседі.
Зияны: Дегенмен, білім саласындағы жиі реформалар кейбір түйткілдер тудыруда. Біріншіден, инфрақұрылым мен кадр тапшылығы сезіледі: жаңа бағдарламалар мен цифрлық оқыту енгізілгенмен, ауыл мектептерінде интернеттің баяулығы немесе мұғалімдердің ІТ-біліктілігінің жетіспеуі оқу сапасын төмендетуі мүмкін. Мысалы, 12 жылдыққа ауысу бастамасы 2020 жылдарға межеленгенімен, мектеп ғимараттарының жетіспеуі, мұғалім даярлау мәселесі оның баяу жүзеге асуына алып келді.
Министрлік ескерткендей, егер инфрақұрылым дайындалмай жатып 12-сыныпты қоса салсақ, үлкен қиындықтарға тап болар едік.
Екіншіден, үштілділік саясаты әр өңірде бірдей нәтиже бермеуде: кей мектептерде білікті ағылшын тілді мұғалімдер жоқ, нәтижесінде оқушыларға кей пәнді үстірт оқытуға тура келеді. Үш тілде бірдей терең меңгерту – ауыр жүк, оны көтеру үшін әдістеме мен маман толықтай дайын болмауы оқушыларға салмақ салуда.
Үшіншіден, шетелде білім алу үрдісі «ми ағылуына» (brain drain) соқтыра бастады: үздік оқушылардың көбі шетелдік ЖОО-ға кетіп, олардың бір бөлігі елге оралмайды. Мысалы, 2022-2023 жылдары шетелде оқып, сол жақта жұмысқа тұруды көздейтін жастар үлесі артты деген бейресми деректер бар. Бұл, бір жағынан, жаһандық еңбек нарығына бейімделудің көрінісі болса, екінші жағынан – Қазақстанға білікті кадрлардың жетіспеу проблемасын туындатады. Тағы бір проблема – білімнің коммерциялануы: қалаларда ҰБТ-ға және басқа емтихандарға дайындық курстары бизнеске айналды, бұл оқу орындарындағы білімге деген сенімнің кемігенін білдіруі де мүмкін. Жалпы, білім беру трендтері пайдалы нәтижелерге бағытталғанымен, оларды жүзеге асыру кезеңінде туындайтын әлеуметтік теңсіздік, сапа айырмашылығы, кадрлық қиындықтар сияқты мәселелерді шешу өзекті болып тұр.
Салауатты өмір салты және жаңа әдеттер
Қазіргі қоғамда жұртшылықтың өз денсаулығына көңіл бөлуі айқын трендке айналды. Бұқаралық спортпен шұғылдану, дұрыс тамақтану, зиянды әдеттерден бас тарту үгіті күнделікті өмірде көрініс табуда. Мысалы, мемлекеттік статистикаға сәйкес 2024 жылы халықтың 38,5 пайызы спортпен жүйелі түрде айналысады, бұл 2020 жылмен салыстырғанда 5 пайызға жоғары көрсеткіш. Яғни, әрбір үш адамның бірі спортты әдет қылған. Үкіметтің жоспары бойынша 2029 жылға қарай бұл үлесті 50%-ға жеткізу көзделуде.
Соңғы жылдары қала көшелерінде жүгірушілер мен велосипед тебушілердің көбейгенін байқауға болады; марафон, велошеру сияқты шаралар жиі өтуде. Жастар ғана емес, орта және егде жастағылар да фитнес залдарына, йога, жүзу секцияларына жазылып жатыр. Салауатты өмір салтын насихаттайтын блогерлер, дәрігерлер кеңесі де кеңінен тарауда. Қазақстан халқының орташа өмір сүру ұзақтығы 2021 жылғы 70 жастан 2023 жылы 75 жасқа дейін өсті. Бұл бір жағынан медицинаның дамуы болса, екінші жағынан халықтың денсаулыққа мұқият бола бастауының да нәтижесі.
Темекі шегу деңгейі азайып, алкоголь тұтыну мәдениеті де біртіндеп өзгеруде (ішімдіктен мүлдем бас тартатындардың қатары көбейіп келеді).
Сондай-ақ, экологиялық таза өмір салтына ұмтылу да сәнге айналды: пластик өнімдерін тұтынуды қысқарту, қоқысты сұрыптау, «жасыл» энергияға көшу идеяларын қолдайтын тұрғындар көбейді. Мысалы, үлкен қалаларда эко-қауымдастықтар құрылып, сенбіліктер, ағаш отырғызу акциялары өтуде. Бұл да өмір салтының маңызды құрамына айналған жаңа құбылыс.
Пайдасы: Салауатты өмір салтының кең таралуы – ұлт денсаулығын жақсартады, демек елдің экономикалық және әлеуметтік әлеуетін арттырады. Спортпен айналысатын адамның еңбек өнімділігі жоғары, ауру-сырқауға бой алдырмайды. Мысалы, дене шынықтыруды әдет еткен 7,6 миллион қазақстандық – болашақта жүрек-қантамыр аурулары, диабет секілді созылмалы дерттердің қаупін азайтуға үлес қосатын топ. Дұрыс тамақтану да трендке айналып келеді: қант пен тұзды тұтынуды азайту, көкөніс-жемісті көбейту, фастфудтан бас тарту туралы ақпараттар халық арасында жиі талқыланады. Мұның нәтижесі алдағы онжылдықта байқалуы мүмкін – семіздік, аурулар деңгейі азайса, денсаулық сақтау жүйесіне түсетін салмақ та жеңілдейді.
Мемлекет бұқаралық спортты дамытуға спорт алаңдарын салу, тегін секциялар ашу арқылы қолдау көрсетуде, бұл әсіресе ауыл балаларының спортқа қолжетімділігін арттырады. Салауатты өмір салтының тағы бір пайдасы – әлеуметтік байланыстарды нығайту: спорттық шаралар адамдарды біріктіреді, отбасылық жүгірістер, корпоративтік спартакиадалар дәстүрге енді. Сонымен бірге, экологиялық өмір сүру әдеттері табиғатты сақтап, келер ұрпаққа таза орта қалдыруға сеп.
Зияны: Өкінішке орай, халықтың бір бөлігі ескі әдеттерден арыла қойған жоқ: темекі шегу бойынша Қазақстан әлі де әлемде алдыңғы қатарларда, ал ет пен тұзды шамадан тыс пайдалану, қозғалыстың аздығы салдарынан семіздік дерті өршіп тұр. Зерттеулерге қарағанда, ересек қазақстандықтардың 25,3 пайызы (әр төртінші әйел) және 21,4 пайызы (әр бесінші ер) семіздікпен ауырады.
Менталитеттік кертартпалық та бір проблема: кейбіреулер спортпен айналысуды уақыт жоғалту деп санайды немесе дәрігерге алдын алу үшін қаралу мәдениеті қалыптаса қоймады. Дене тәрбиесін елемеу, ауру белгілеріне мән бермеу әдеті денсаулықтың күрт нашарлауына соқтырады. Сондықтан салауатты өмір салты тренді әлі де қоғамның барлық қабатына толық сіңген жоқ, оны насихаттауды жалғастырып, қолжетімді етпесе, пайдалы үрдіс жылдам кері кетуі мүмкін.
Қазіргі қазақ қоғамындағы пайдалы трендтерді қолдап, зиянды құбылыстардың алдын алу – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті. Әрбір трендтің ұзақмерзімді салдары оны басқару мен бағыттау шараларына тікелей байланысты болмақ. Дұрыс саясат пен қоғамдық сана үйлесім тапса, бүгінгі үрдістер ертеңгі күні Қазақстанның әл-ауқаты жоғары, өркениетті ел болып нығаюына қызмет етеді. Ендеше, озық ой мен байыпты қадам арқылы замана желін өз пайдамызға жаратып, келер ұрпаққа кемел қоғам қалдыру – басты мақсат.