Қазақстанның көрнекті ғалымы Қайрат Қадыржанов өмірден өтті

Қазақстанның көрнекті ғалымы, академик Қайрат Қадыржанов 81 жасқа қараған шағында өмірден өтті. Бұл туралы Дінмұхамед Қонаев атындағы халықаралық қордың баспасөз қызметі хабарлады.

Қайрат Камалұлының өмірден озуы – отандық ғылым мен бүкіл ел үшін орны толмас қаза. Ол бүкіл ғұмырын ядролық физиканы дамытуға, жас ғалымдарды тәрбиелеуге және Қазақстанның ғылыми әлеуетін нығайтуға арнады. Әріптестері мен шәкірттерінің зор құрметіне ие болған ғалымның кәсібилігі, ғылымға адалдығы және елге сіңірген еңбегі халық жадында мәңгі сақталады. Марқұмның отбасы мен жақындарына, достары мен әріптестеріне қайғыларына ортақтасып, шынайы көңіл айтамыз», – делінген хабарламада.

Қайрат Камалұлы Қадыржанов – қатты денелердің радиациялық физикасы, материалдардың беттік қабаттарының элементтік және фазалық-құрылымдық талдауы, қабатты қатты денелі құрылымдардың термодинамикасы, иондық имплантация, ион-плазмалық тұндыру, сондай-ақ радиациялық экология мен ғылымды қажет ететін ядролық технологиялар саласындағы танымал маман.

Оның жетекшілігімен Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының Ядролық физика институтында жаңа ғылыми бағыт – фазалық-құрылымдық күйі әркелкі қорытпалардың термодинамикасы қалыптасып, табысты дамыды. Ғалым қатты денелер физикасының бірқатар өзекті мәселелерін шешуге елеулі үлес қосты. Атап айтқанда:

• көпқабатты металл материалдарының физикалық негіздерін әзірледі;

• радиациялық және жылулық әсерге төзімді қабатты металл жүйелерін жасаудың негізгі қағидаларын негіздеді;

• қорытпаларға химиялық тұрғыдан үйлесімді жабындарды алудың термодинамикалық тәсілін тәжірибе жүзінде дәлелдеді;

• темір негізіндегі имплантациялық қорытпалардың фазалық түзілуі мен термодинамикалық тепе-теңдігінің табиғатын зерттеді;

• таза металдардан еркін фольга алудың жаңа әдісін ұсынды.

Қайрат Қадыржанов қолданбалы ғылымда да маңызды жетістіктерге қол жеткізді. Оның жетекшілігімен «Арғамақ» ион-плазмалық қондырғысы жасалып, соның негізінде асыл металдардан жабын түсіретін технологиялық желі, бериллий жабындары мен фольгаларын өндіру, сондай-ақ сәндік және беріктігі жоғары қорғаныш жабындарын жағу технологиялары әзірленді.

Қатты денелердің радиациялық физикасына Мессбауэр спектроскопиясын дамытуға қосқан зор үлесі үшін ол Мессбауэр эффектісін қолдану жөніндегі халықаралық кеңестің (IBAME) мүшесі болды.

1997 жылдан бастап Қайрат Қадыржанов бұрынғы ядролық сынақ полигондары мен Қазақстанның батысындағы техногендік нысандардың радиоэкологиялық зерттеулеріне жетекшілік етті. Ол радиоэкологияның өзекті мәселелеріне арналған 40-тан астам ғылыми еңбек жариялады.

Ғалымның жетекшілігімен Семей ядролық сынақ полигонындағы радиациялық тұрғыдан ең қауіпті аумақтар анықталды. Сондай-ақ әлемдегі ең ірі кен орындарының бірі – Қарашығанақ мұнай-газ конденсаты кен орнында, өткен ғасырдың 80-жылдары жүргізілген алты жерасты ядролық жарылысының салдары жан-жақты зерттелді.

Сонымен қатар Маңғыстау облысындағы уран өндірісінің қалдықтары сақталған «Қошқар-Ата» қалдық қоймасының радиоэкологиялық жағдайын зерттеу жұмыстары жүргізілді. Ғалым көмірсутек шикізатын өндіру орындарында технологиялық жабдықтардың ішкі беттерінде жиналатын табиғи радионуклидтердің қоршаған ортаға әсерін зерттеуге де ерекше көңіл бөлді.

Қайрат Қадыржанов басқарған Ядролық физика институты 1997 жылдан бастап екі жыл сайын «Ядролық және радиациялық физика» халықаралық ғылыми конференциясын өткізіп келеді. Бұл форум Қазақстан мен шетелдің жетекші физик ғалымдарын біріктіретін маңызды ғылыми алаңға айналды.

Институтта еліміздің жетекші жоғары оқу орындарымен бірлесіп мамандар даярлаудың кешенді бағдарламасы жүзеге асырылды. Сонымен қатар профессор Қадыржанов ұзақ жылдар бойы белсенді педагогикалық қызметпен айналысты.

Оның бастамасымен 2003 жылы Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде ДЦ-60 ауыр иондар үдеткіші негізінде пәнаралық ғылыми-зерттеу кешенін құру қолға алынды. Бұл кешенде ядролық мембраналарды өндіру мен қолданудың технологиялық және ғылыми мәселелерін шешу, сондай-ақ жаңа ғылыми орта қалыптастыру көзделді.

Сол жылы оның бастамасымен Қазақстанда Ядролық медицина орталығын құру жобасы басталды. Орталықтың ашылуы жүрек-қан тамырлары, онкологиялық және эндокриндік аурулардың жыл сайын көбеюіне байланысты аса маңызды жоба ретінде қарастырылды.

Соңғы жылдары Қайрат Қадыржановтың жетекшілігімен медициналық радиоизотоптар мен радиофармацевтикалық препараттарды өндіру жолға қойылды. Институтта таллий-201, технеций-99m, йод-131 және галлий-67 препараттарын әзірлеуде елеулі нәтижелерге қол жеткізілді.

Қайрат Қадыржанов Қазақстандағы физика ғылымының көрнекті ұйымдастырушыларының бірі ретінде ғылыми ортада зор беделге ие болды. Ол ғылымға адал, жоғары адамгершілік қағидаларды ұстанған, жас ғалымдарды тәрбиелеуге ерекше көңіл бөлген тұлға ретінде танылды.

2006 жылғы 12 сәуірден бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының бас директоры қызметін атқарды.

Ол:

• Қазақстан Ұлттық инженерлік академиясының академигі (1999);

• Халықаралық инженерлік академияның академигі (1999);

• Ресей жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2007);

• Қазақ жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2008);

• Қазақстан Республикасының Мемлекеттік ғылым және техника сыйлығының лауреаты (2009);

• Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Құрметті академигі (2009) болды.

2008 жылы «Құрмет» орденімен және бірқатар медальдармен марапатталды. Сондай-ақ 2009 жылдан бастап Қазақстандағы Словакия Республикасының Құрметті консулы қызметін атқарды.