Зорлық‑зомбылық – қоғамдағы ең қауіпті және өмірге төнген қауіптердің бірі. Қазақстанда тұрмыстық зорлық‑зомбылық, балаларға қатысты қатігездік және жұмыс орындағы қорлау сынды оқиғалар кең тараған. Статистикаға сүйенсек, бұл мәселе әлі де өткір күйінде сақталып отыр. Жыл сайын жүз мыңнан астам адам отбасында зорлықты бастан кешеді, ал соның нәтижесінде жүздеген әйел қаза табады.
Қазақстанда отбасындағы тұрмыстық зорлық-зомбылық – ең өзекті әлеуметтік мәселелердің бірі. Тұрмыстық зорлық көбіне күйеуі әйеліне (немесе жақын серігіне) күш көрсету, ұрып-соғу, қорлау түрінде көрініс табады. Ішкі істер министрлігінің дерегінше, 2022 жылы полицияға 115 мыңнан астам тұрмыстық зорлық-зомбылық бойынша арыз түскен. БҰҰ-ның зерттеуі бойынша, жақын серіктесінің зорлық-зомбылығын көрген қазақстандық әйелдердің небәрі 8%-ы ғана полицияға шағым түсірген. Демек, көп әйелдер тұрмыстағы тауқыметін жасырып, құқық қорғау органдарына хабарлай бермейді. 2020 жылы пандемия кезінде үйдегі жанжалдар тіпті өршіп, тұрмыстық зорлық оқиғалары 42%-ға жуық көбейгені тіркелді. Ал 2013 жылы 137 мың тұрмыстық зорлық фактісі анықталған еді – бұл көрсеткіш жылдар бойы төмендемей, шамамен сол жүз мыңдық деңгейде қалып келген.
Тұрмыстық зорлық‑зомбылықтың зардабы өте ауыр. Елде жыл сайын жүздеген әйел осы қылмыстың кесірінен қаза табады. Ресми деректерге сүйенсек, 2018–2022 жылдары отбасылық жанжал салдарынан 869 адам мерт болған. БҰҰ бағалауы бойынша, жыл сайын шамамен 400 әйел күйеуінің немесе серігінің қолынан қаза табады. Бұл сұмдық көрсеткіштер қоғамдағы зорлық деңгейінің қаншалықты ауыр екенін айқын көрсетеді. Сонымен қатар, соңғы 4,5 жыл ішінде 2 000-нан астам адам ауыр жарақат алған.
Сарапшылардың пікірінше, тұрмыстық зорлық‑зомбылықтың кең таралуына бірнеше негізгі фактор әсер етеді. Ең алдымен – құқықтық олқылықтар мен жазаның жеңілдетілуі. 2017 жылы «ұрып‑соғу» және жеңіл дене жарақатын келтіру сияқты әрекеттер енді қылмыс емес, әкімшілік құқықбұзушылық ретінде қарастырылатын болды. Соның салдарынан отбасында зорлық жасаған адамдар көбіне ескерту не айыппұл алып, көп жағдайда жазасыз өтеді. Мұндай «жеңіл» жазалар зорлыққа қарсы әсер етпей, керісінше, зорлық көрсеткендердің әрекетіне ерік береді.
Патриархалдық түсініктер әлі де қоғамда үстемдік етеді, сондықтан тұрмыстық зорлық‑зомбылықты кейде «отбасының ішкі ісі» ретінде қарауға бейім. 2023 жылғы БҰҰ Даму бағдарламасының зерттеуіне сәйкес, қазақстандықтардың 93 %-ы әйелдерге қатысты стереотиптерді қолдайды. Бұл – зорлықты кейде қалыпты және өткізуге болатын жағдай ретінде қабылдауға себеп болады.
Сонымен қатар, зорлық көрген әйелдердің басым бөлігі үнсіз қалады. Олар ұялуы, күйеуінен қорқуы немесе қаржылық тәуелділігіне байланысты полицияға жүгінуден бас тартады. Кейбіреулері «отбасымды сақтаймын» деп қорлыққа төзеді және мәселені сыртқа шығармайды. Осы себептер тұрмыстық зорлық‑зомбылықтың ұзақ уақыт бойы жалғасуына жол ашады.
Кейде құқық қорғау органдары зорлыққа қатысты шағым түскенде мәселені мұқият тексермей, «өзара татуласып алыңыздар» деп кеңес береді – бұл тәжірибені құқық қорғаушылар жиі сынайды.
Сонымен қатар, әлеуметтік мәселелер зорлықтың негізгі себептеріне жатады. Жұмыссыздық, ішімдік пен есірткіге тәуелділік, стресстік өмір жағдайлары отбасылық жанжалды ушықтырып, зорлыққа апарады. Көп жағдайда зорлық жасағандар әрекетін мас күйімен түсіндіреді.
Мамандардың айтуынша, экономикалық қиындықтарды – кедейлік, баспана тапшылығы – отбасындағы шиеленісті күшейтетін негізгі фактор ретінде қарастыру керек. Бұл жағдайлар зорлық-зомбылыққа бірден бір себеп болып отыр.
Қоғамда соңғы жылдары тұрмыстық зорлық‑зомбылыққа қарсы шаралар күшейіп келеді. 2023 жылғы қарашада Салтанат Нүкенованың экс-министр күйеуінің қолынан қаза табуы елді дүр сілкіндірді. Бұл оқиға мәселені қайтадан қоғам назарында көтеріп, жылдам шешімді талап етті. Нәтижесінде, 2024 жылғы сәуірде Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тұрмыстық зорлық‑зомбылық туралы заңға қол қойды.
2024 жылғы 16 маусымнан бастап үйде ұрып‑соғу мен жеңіл дене жарақатын қасақана келтіргені үшін азаматтар Қылмыстық кодекс аясында жауапқа тартылады. Сонымен қатар, балаға қатысты буллинг – әкімшілік құқықбұзушылық, ал өзін-өзі өлтіруге итермелеу – қылмыстық құқық бұзу түрлері қатарына қосылды.
Бұл түзетулерден кейін алғашқы нәтижелер көңіл айтарлықтай оң болып отыр: 2024 жылдың екінші жартысында (16 маусым – 31 желтоқсан аралығында) тұрмыстық зорлық жөніндегі шағымдар 28%-ға азайып, 40 000 оқиға тіркелді (бұрынғы жылы 55 000 болған). 2025 жылдың алғашқы үш айында да полицияға түскен шағымдар өткен жылмен салыстырғанда тағы 21%-ға кеміді. Бұл деректер заңнама қатайту мен полиция күшін арттырудың әсер етіп жатқанын көрсетеді.
Жыныстық зорлық‑зомбылық – қоғамда әлі де жабық, бірақ өте маңызды мәселе. Соңғы жылдары бұл тақырып Қазақстанда жиі көтеріліп, көпшілік назарына ілікті. Мұндай қылмыстардың құрбандары негізінен әйелдер мен қыздар, кейде балалар да болады.
Ресми деректерге сәйкес, елімізде жыл сайын жүздеген зорлау дерегі тіркеледі. Алайда жыныстық зорлықтың қаншалықты кең тарағандығы туралы нақты айғақ – әйелдердің өмір бойы зорлыққа ұшырау көрсеткіші. Зерттеулер көрсеткендей, 18–75 жас аралығындағы қазақстандық әйелдердің шамамен 17 %-ы кем дегенде бір рет физикалық немесе сексуалдық зорлық көрген.
2018 жылы «Тальго» пойызында орын алған зорлау дерегі Қазақстан қоғамын шулатқан оқиға болды — түнгі пойызда жолсеріктер жалғыз әйел жолаушыны зорлаған. Алайда олардың алғашқы сот үкімі тек 2,5 жылға қамалғаны жұрт арасында қатты қызу талқы тудырды. Бұл жағдай жыныстық зорлыққа қоғамның көзқарасы әлі де жетілмегенін айқын көрсетті. Тіпті осындай айдан анық қылмыста да кейбір адамдар жәбірленушіні кінәлап, «неге купе есігін ашық қалдырған» деген сияқты сын айтты. Яғни, victim blaming – жәбірленушіні кінәлау синдромы бізде әлі бар.
Сонымен бірге, педофилия – балаларға қарсы жыныстық зорлық – ерекше алаңдатарлық мәселе. Өкінішке қарай, соңғы жылдары балаға жыныстық зорлық көрсету оқиғалары жиілеп, қоғамда қызу талқыға түсті. 2021 жылғы дерек бойынша ел түрмелерінде 1861 педофил жазасын өтеп жатыр екен. 2023 жылдың өзінде кәмелетке толмаған балаларға қарсы жасалған сексуалдық сипаттағы қылмыстар саны өскені байқалды.
Соңғы жылдары Қазақстан жыныстық қылмыстарға қатысты жазаларды күшейту бағытында бірқатар қадам жасады. Зорлау ауыр қылмыс ретінде мойындалып, татуласуға жол берілмейді. 2018 жылдан бері педофилдерді химиялық кастрациялау туралы заң қолданысқа енді. 2023 жылғы өзгерістер бойынша кәмелетке толмағандарға қатысты азғындық әрекет жасағандарға — өмір бойы бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді. Ал 16 жасқа толмаған балаларға — әсіресе педагогтар мен тәрбиешілер тарапынан болатын — сексуалдық қысым ауыр қылмыс саналады. Бұл — еліміздегі қылмыспен күрестің қатаң құқықтық негіздері.
Балаларға бағытталған зорлық-зомбылық – жеке қадағалауды қажет ететін аса маңызды мәселе. Бұл ата‑ана тарапынан баланы ұрып-соғу, қатал жаза қолдану, сексуалдық сипаттағы әрекеттер; сондай-ақ мектептегі буллинг (әлімжеттік) пен балалар еңбегін пайдалану сияқты құбылыстарды қамтиды. ЮНИСЕФ (БҰҰ Балалар қоры) зерттеулері бойынша Қазақстанда баланың құқығын бұзу кең таралған. Мәселен, ата‑аналардың 75 %-ы тәрбиелеуде күш қолдануды қалыпты деп есептейді. Оның салдарынан 2–14 жас аралығындағы балалардың жартысы үйде зорлық‑зомбылық көріп өседі. Яғни көптеген ата‑ана дене жазасын тәрбие құралы ретінде пайдаланады, ал шындығында бұл – бала құқықтарын өрескел бұзу.
Мектеп қабырғасында да зорлық-зомбылық фактілері аз емес. Қазақстандағы мектеп оқушыларының шамамен 66 %-ы мектепте зорлық немесе кемсітуге ұшырағанын немесе сондай жағдайды басқа балаларға қатысты байқағанын мойындайды. Әсіресе жоғары сыныптарда күштілер әлсіздерді төмпештеп, ақша талап етіп, қорқытып-үркітеді. Мұғалім тарапынан балаларға қатал ұрыс немесе кемсіту де кезігеді. Сондай-ақ оқушылардың өзі қатыгездікке үйреніп, бір-біріне зорлық көрсетуі қоғамды қатты алаңдатып отыр: кейбір зерттеулер бойынша, оқушылардың 24 %-ы басқа балаларға әлімжеттік жасағанын мойындаған.
Балаларға жасалатын зорлық-зомбылықтың себептерін қарастырғанда, алдымен қоғамда орныққан дәстүрлі тәрбие түсінігіне назар аудару қажет. «Баланы тәрбиелеу үшін ұруға да болады» деген қате көзқарас әлі күнге дейін кең таралған. Ата-аналар ұрып-соғуды тәрбие құралы ретінде қабылдайды, ал оның бала психологиясына тигізер ауыр зардабын ескере бермейді. Осылайша зорлық-зомбылық ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді: балалық шағында таяқ жеген ата-ана мұны қалыпты жағдай деп қабылдап, өз баласына да солай қарайды.
Екінші себеп – заңнамалық олқылықтар. Қазақстанда балаларға қатысты барлық түрдегі зорлық-зомбылыққа тыйым салатын нақты, кешенді заңнама көпке дейін қабылданбады. Бұрын ата-ананың баласын ұруы көбіне әкімшілік айыппұлмен шектелетін немесе тіпті назардан тыс қалатын. Мектептегі буллингке қарсы нақты жүйелер мен механизмдер де кеш қалыптасты. Қадағалаудың әлсіздігі – зорлық фактілерінің алдын алуға және дер кезінде анықтауға кедергі болып отыр. Салдарынан көптеген оқиға жазасыз қалады.
Үшінші себеп – жабықтық пен үнсіздік. Зорлық көрген бала қорқып, ұялып, ешкімге тіс жармайды. Кей ата-ана отбасындағы мәселелерді сыртқа шығарғысы келмейді. Ал буллингке ұшыраған оқушы үлкендерге айтудан қашады – себебі мазақтау мен кемсіту кейде қалыпты құбылыс ретінде қабылданады немесе мұғалімдер тарапынан жеткілікті көңіл бөлінбейді. Бұған қоса, кейбір өңірлерде балалар мәжбүрлі еңбекке тартылып жатады – ата-аналар оларды мектептен шығарып, базарға немесе басқа жұмысқа жегеді.
Мемлекет пен халықаралық ұйымдар соңғы жылдары балаларға қатысты зорлық-зомбылықты азайтуға бағытталған бірқатар шаралар қабылдады:
2022 жылы мектептерде буллингке қарсы арнайы ережелер енгізіліп, зорлық көрген бала анықталса, мектеп дереу тиісті органдарға хабарлауға міндетті болды.
2024 жылғы заңға сәйкес, егер бала мектепте біреуді қорласа, оның ата-анасы немесе қамқоршысы әкімшілік жауапкершілікке тартылады — яғни, айыппұл салынуы мүмкін.
Қазақстанда тұрмыстық, жыныстық, балаларға қатысты және еңбек саласындағы зорлық‑зомбылық фактілері кешенді шараны қажет ететіндігін айқын көрсетеді. Бұл мәселенің жалғасып жатқаны – құқықтық жүйедегі олқылықтарда, жазаның жеңіл болуында, қоғамдағы немқұрайдылық пен теріс көзқарастарда, ақпараттың жетіспеуінде және әлеуметтік-экономикалық қиындықтарда жатыр.
Дегенмен жағдай жақсара бастады: Тұрмыстық зорлық заңда қылмыс санатына енгізілді. Педофилдерге қарсы ең қатаң жазалар бекітілді. Мектептерде буллингке қарсы арнайы шаралар енгізілді. Полицияның әрекеті күшейіп, елімізде зорлық-зомбылық құрбандарына арналған 74 дағдарыс орталығы қызмет көрсетеді.