Қазақстан бай геологиялық құрамымен ерекшеленіп, мұнай-газ, көмір, уран және сирек металдарға бай. Ең терең игерілетін кен орындары негізінен мұнай-газ саласына жатады. Мысалы, Теңіз және Қашаған кен орындарының қоры бірнеше мың метр тереңдікте орналасқан. Теңіз кен орны Қазақстанның батысында 1979 жылы ашылған, алғашқы ұңғымадан 4 045–4 095 метр тереңдіктен мұнай алынған.
Көмір кен орындары
Орталық Қазақстандағы көмір бассейндері айтарлықтай терең. Ең ірісі – Қарағанды көмір бассейні. Бұл кен орны 1833 жылы табылып, қазіргі таңда 3600 шаршы шақырымды алып жатыр. Мұнда кокс көмірінің қоры Кузбасс пен Донбассқа теңеледі, ал көмір қабаттарының тереңдігі 600 метрден 800–900 метрге дейін жетеді. Қарағанды бассейні ішінара мұндай тереңдіктен шахта арқылы өндіріледі, сондықтан өндіріс қымбат. Қазіргі кезде Қарағандыдан жылына 30 млн тоннадан астам көмір өндіріледі. Бірақ бұған қарамастан көмір кен орындарының тереңдігі Мұнай саласындағы рекордтармен салыстырғанда әлдеқайда төмен: яғни жүздеген метрмен ғана өлшенеді.
Екібастұз көмір бассейні – қалың энергиялық қоңыр көмір қабатымен ерекшеленеді. Павлодар облысындағы бұл алаптан алынған көмір Қазақстанның жылу электр станцияларының көп бөлігін маздырып, ел энергиясының шамамен жартысын өндіруге үлес қосқан. Алайда Екібастұздағы көмір ашық қазба әдісімен алынып, тереңдігі жайлы дерек жоқ. Оның үстіне мұнда көмір қабаты өте қалың. Қысқасы, көмір шахталарының тереңдігі жүздеген метрден аспайды, ол да негізінен Қарағанды бассейніндегі таяз кеніштерде байқалады.
Сирек металдар және пайдалы қазбалар
Жақында Қазақстанда сирек жер элементтеріне бай ірі кен орындары ашылды. Ең үлкен жаңалық – Қарағанды облысы Құйрықтыкөл учаскесіндегі «Жаңа Қазақстан» кен орны. Мұнда 300 метр тереңдіктен шамамен 20 млн тоннадан астам сирек жер элементтері бар руданы бөліп алу мүмкін екені анықталды. Зерттеулер бойынша бұл кеніште неодим (Neodymium), церий (Cerium), лантан (Lanthanum), иттрий (Yttrium) сияқты элементтердің концентрациясы жоғары. Мысалы, орташа есеппен әр тонна рудадан 700 граммға жуық сирек элемент алыну мүмкіндігі бар. Егер бұл қоры нақты расталса, Қазақстан дүниежүзілік көлемде үш ірі сирек жерлер қоймасына (Қытай мен Бразилиядан кейінгі үшінші орында) қосылуы мүмкін. Сонымен қатар, елде бұрыннан қоры мол деп саналатын вольфрам (тungsten), лити (lithium), тантал (tantalum), ниобий (niobium), бериллий (beryllium) және кобальт сияқты металдардың да үлкен қорлары бар екенін атап өтуге болады. Бірақ терең өндіру тұрғысынан сирек жер кен орындары да шамамен бірнеше жүз метрден аса алмайды, тек олардың қоры мен стратегиялық маңызы жағынан ерекшеленеді.
Уран кен орындары
Қазақстан – әлемдегі уран өндіру көшбасшыларының бірі. Елде 50-ден астам уран кен орны бар, олардың көпшілігі құмтас кен түріне жатады. Олардың ішіндегі Харасан (басқарылатын «Казатомөнеркәсіп» қоры) және Қарамұрын кендері ерекше тереңдігімен белгілі. Мысалы, Харасан кен орнының ірі бөлігін игеретін Baiken-U компаниясының мәліметіне сәйкес, уранды алатын қабаттар 600–700 метр тереңдіктен басталады. Бұл Қазақстандағы ең терең кеніштердің қатарына жатады. Мұнда уран қоры мол болғанымен, кеннің бұлайша тереңдігі су мен технология жағынан күрделілік туғызады. Жалпы уран кен орындары да жүздеген метрге дейін тереңдеп, кейбірінде уранмен бірге селен, рений, скандий, ванадий және сирек жер элементтері сияқты қосалқы металлдар да кездеседі. Қазақстандық уран өндірушілер 2024 жылы әлемдік нарықтың 40%-дан астамын қамтамасыз еткенін еске алсақ, бұл кен орындарының маңыздылығы айтарлықтай.
Қазақстандағы ең терең кен орындары негізінен мұнай-газ саласында шоғырланған. Мысалы, Теңіз бен Қашаған кен орындарын игеру үшін 4–5 мың метрге дейін тереңдікте бұрғылау жұмыстары жүргізіледі. Қарағанды көмір бассейніндегі шахталар тереңдігі 600–900 метрді құрайды, сирек жерлер кен орындары мен уран кеніштері бірнеше жүз метрге жетсе де мұнай-газ кен орындарының тереңдігі онымен салыстырғанда әлдеқайда жоғары. Бұл Қазақстанның геологиялық байлығы мен озық технологиялар қажет ететін кен өндіру жобаларының стратегиялық маңыздылығын көрсетеді.