Қазақстанның жер қойнауы бағалы кен байлықтарына өте бай. Әсіресе, әлемде сирек кездесетін және құны өте жоғары металдар да елімізде көптеп өндірілетінін біреу білсе, біреу білмейді. Біз бүгін Қазақстанда өндірілетін ең қымбат металдарға тоқталып, олардың қай өңірлерде шығатындығы, қазіргі бағасы, қолданылу салалары, сондай-ақ экспортқа немесе ішкі нарыққа бағытталуы жайында зерттеп, зерделеп көрдік.
1 грамы 200 мың АҚШ доллары
Осмий-187 изотобы қазіргі кезде жер бетіндегі ең қымбат металл саналады. Бұл сирек металл табиғи түрде тек Қазақстанда, нақтырақ айтсақ, Ұлытау облысындағы Жезқазған жер қойнауында ғана кездеседі.
Осмий – платина топшасындағы аса ауыр әрі тығыз металл, оның 1 текше сантиметр көлемі 22,6 грамм тартады, яғни табиғаттағы ең тығыз зат.
Металлургтер осмийдің 187-ші изотопын 9 айға дейін созылатын күрделі процесс арқылы бөліп алады.
Осмий-187 бағасының нақтылы диапазоны құпия сақталғанымен, ашық дереккөздерде 1 грамының құны 200 мың АҚШ долларына дейін жететіні айтылады. Бұл қазіргі бағаммен шамамен 100 миллион теңгенің үстінде болады. Тіпті, осмийдің 1 грамы алтыннан 3 мың есе қымбат деген бағалар кездеседі.
Осмий-187 изотобы коммерциялық ашық нарықта сатылмайды, тек ғылыми немесе арнайы мақсаттарға сатылады. Қазақстан Үкіметі де осмий өндірісі мен экспортын мемлекеттік құпияға жатқызып отыр.
Осмийдің қолданылу аясы өте ерекше. Ғылыми деректер бойынша, осмий-187 металлынан өте жоғары дәлдікті қажет ететін өлшеуіш аспаптар мен медицина құралдары жасалады. Кейбір мәліметтерде оны ақша мен құнды қағаздарды қорғау жүйелерінде, қатерлі ісікке қарсы препараттарда, сондай-ақ ғарыштық технологияларда пайдаланады деп те айтылады.
Осмий-187 Қазақстанда өндірілетіндіктен, негізінен экспортқа бағытталған өнім деуге болады, алайда оның экспорт көлемі мен сатып алушылары жария етілмейді.
Бір белгілі жайт – Қазақстан осмий-187 металын өндіретін және оны шет елдерге сату мүмкіндігі бар әзірге жалғыз мемлекет.
Алтын – дәстүрлі бағалы металл
Алтын – адамзат тарихындағы ең бағалы металдардың бірі және Қазақстанда кең көлемде өндірілетін бағалы зат.
Қазақстан алтын қорының нақтыланған көлемі бойынша әлемдегі алғашқы он елдің қатарына кіреді, ал алтын өндіру деңгейі бойынша үшінші ондықта тұр.
Ресми деректерге қарағанда, елімізде 196 алтын кені орны есепке алынған, оның ішінде ең ірі кеніштер Солтүстік Қазақстан, Ұлытау (Жолымбет, Бестөбе, Ақсу, Ақбейіт кендері), Шығыс Қазақстан (Бақыршық, Суздаль кендері), Жамбыл (Ақбақай) облыстарында орналасқан.
Сондай-ақ Ақмола облысындағы Васильковское алтын кен орны – республикадағы аса ірі кеніштердің бірі.
Бұдан бөлек, көптеген полиметалл және мыс кен орындарынан алтын ілеспе өнім ретінде алынады (мәселен, Шығыс Қазақстандағы Риддер-Сокол, Тишин, Малеев кеніштері және Павлодар облысындағы Бозшакөл мыс кенінен). Соңғы он жылда Қазақстанда алтын өндіру көлемі 2,2 есеге өсіп, жылына 100 тоннадан астам көрсеткішке жетті.
Алтынның әлемдік нарықтағы бағасы жоғары және уақыт өткен сайын өсіп келеді. Мәселен, 2025 жылғы шілде айында Қазақстан нарығында 1 грамм алтынның бағасы 56,5 мың теңге шамасында болды. 2024 жылдың басында бұл көрсеткіш 30 мың теңге төңірегінде еді, яғни жыл ішінде алтын айтарлықтай қымбаттады. Граммен салыстырғанда 1 келі алтынның құны 56 миллион теңгеден асады, ал әлемдік бағалар көбіне трой унциясымен өлшенеді (1 унция ~31,1 г), оның құны қазір шамамен 1 900-2 000 АҚШ долларына тең.
Алтын негізінен зергерлік бұйымдар жасау, инвестициялық құйма-теңге шығару және мемлекеттердің алтын-валюта резервтерін сақтау мақсатында кең қолданылады. Қазақстанның өзінде өндірілген алтынның бір бөлігі Ұлттық банк қорына сатып алынып, елдің қаржы резервін арттыруға жұмсалады.
Сонымен бірге Қазақстан алтынды экспорттаушы ел – өндірілген алтынның едәуір бөлігі шетелге сатылады. 2023 жылы Қазақстанның алтын экспорты 18,2 млрд АҚШ долларын құрап, негізгі сатып алушылар Ұлыбритания (13,7 млрд) мен Швейцария (3,7 млрд) болды. Дегенмен ішкі нарықта да алтыннан жасалған зергерлік бұйымдарға сұраныс жоғары: халық арасында алтын әшекейлер инвестиция мен сәндік мақсатта дәстүрлі түрде бағаланады.
Қорыта айтқанда, алтын – Қазақстанда өндірілетін ең қымбат металдардың бірі әрі ел экономикасында маңызды орынға ие асыл металл.
Қазақстанда жыл сайын мың тоннаға тарта күміс өндіріледі
Күміс – бағалы металдар ішінде алтыннан кейінгі орын алатын, өнеркәсіп пен тұрмыста кең қолданылатын металл. Қазақстан күміс өндірісі бойынша Азия елдері ішінде бірінші орында тұр. Күміс кен орындары дербес кездесе бермейді, негізінен ілеспе металл ретінде өндіріледі: мысалы, қорғасын-мырыш, мыс және алтын кендерін кешенді өңдеу кезінде қосалқы өнім түрінде күміс бөлініп алынады.
Шығыс Қазақстан облысындағы полиметалл кеніштері (Риддер, Өскемен маңы) және Қарағанды облысындағы Жезқазған өңірі – күміс өндірудің негізгі аймақтары. Ірі компаниялар – «Қазцинк» және «Қазақмыс» – өздерінің мыс, қорғасын кендерін өңдеу арқылы жыл сайын жүздеген тонна күміс алады.
Қазақстан жылына шамамен 1 000 тоннаға жуық күміс өндіреді. Осындай мол көлемнің көп бөлігі шет елдерге экспортталады. 2023 жылы еліміз 751 млн АҚШ долларына тең күміс экспорттап, басты импорттаушы елдер Ұлыбритания (392 млн), АҚШ (102 млн) және Германия (88 млн) болды.
Күмістің әлемдік нарықтағы бағасы алтынға қарағанда әлдеқайда төмен болғанымен, соңғы уақытта ол да өсу үрдісін көрсетуде. 2025 жылдың орта шенінде Қазақстанда 1 грамм күмістің бағасы 600-640 теңге деңгейінде болды. Яғни, бір килограмм күміс шамамен 600 мың-640 мың теңге тұрады.
Салыстырсақ, күмістің бағасы алтыннан шамамен 100 есе арзан (алтынның грамы 56 мың теңге, күміс – 600 теңге төңірегінде).
Күмістің қолданылу аясы өте кең: электроника өндірісінде (өткізгіштік қасиеті жоғары болғандықтан), күн энергетикасында (күн батареялары), химия өнеркәсібінде, сондай-ақ тиындар мен зергерлік бұйымдар жасауға кеңінен пайдаланылады.
Антисептикалық қасиетіне байланысты медицинада да күміс иондары қолданыс тапқан (мысалы, күміс қосылған таңғыштар). Қазақстанда өндірілген күмістің аз ғана бөлігі ішкі нарықта – отандық зергерлік индустрияда және коллекциялық немесе инвестициялық монеталар шығаруда қолданылады.
Ресми дерек бойынша, зергерлік бұйымдардағы күмістің бөлшек бағасы грамына шамамен 1,3-2,2 мың теңге айналасында (бұл – өңдеу жұмысы қосылғандағы құн).
Жалпы, Қазақстандағы күміс қоры мол және ол сыртқы нарықта сұранысқа ие экспорттық өнім болып отыр.
Рений – сирек кездесетін қымбат металл
Рений – Қазақстанда өндірілетін тағы бір ерекше әрі қымбат металл. Рений табиғатта өте сирек кездеседі және көбіне молибден-мырыш кендерінің құрамында аз мөлшерде қосымша элемент түрінде болады. Д.Менделеев рений элементінің бар екенін 1871 жылы болжаса, 1925 жылы неміс ғалымдары оны минерал құрамынан ашқан. Қазақстан ғалымдары Жезқазған кенінен ренийдің дербес минералын тауып, оны «Жезқазғанит» деп атаған – бұл да біздің жердің сирек металл қазынасына қосқан зор үлесі.
Елімізде ренийді өнеркәсіптік жолмен Жезқазғандағы мыс қорыту зауытының қалдықтарынан өндіреді. «Жезқазғансирекмет» республикалық кәсіпорны қалдықтарды қайта өңдеп, құрамында 69,2 пайыз рений бар аммоний перренатын алу технологиясын жолға қойған. Бұл – рений алу үшін аралық өнім; одан әрі тазартылып таза рений металын алуға болады.
Қазақстан қазіргі таңда рений өндіруші елдердің әлемдік алғашқы ондығына кіреді. Өндірілген аммоний перренаты түгелдей шетелдік тапсырыс берушілерге экспортталады, яғни рений – ішкі нарықта қолданылмайтын, толықтай сыртқы сұранысқа жұмыс істейтін стратегиялық металл.
Ренийдің бағасы да айтарлықтай жоғары: әлемдік нарықта 1 килограмм рений 3,1 мың АҚШ долларына (1,4 миллион теңге) бағаланады. Салыстыру үшін, 1 кг күмістің бағасы – 1 300 доллар, ал 1 кг алтындікі – 60 000 доллар.
Демек ренийдің бір грамы шамамен 1 400-1 500 теңге тұрады, бұл күмістен бірнеше есе қымбат, алайда алтын мен осмийден әлдеқайда арзан.
Рений негізінен аэроғарыш және авиация өнеркәсібінде жоғары бағаланады: оның қосындысынан жасалған суперқорытпалар реактивті ұшақтар мен зымырандардың қозғалтқыш бөлшектерінде қолданылады. Сондай-ақ рений платинамен қоспа түрінде мұнай-химия саласында катализаторлар өндіруге пайдаланылады. Электр шамдарының қыздыру қылын жасауға да ренийдің вольфраммен қорытпасы қолданылатыны белгілі.
Рений – стратегиялық маңызы бар металл, сондықтан Қазақстан оны өндіруді қолға алып, шетелдік жоғары технологиялы кәсіпорындарға жеткізіп отыр.
Қазақстан әлемдік нарықта ең қымбат болып саналатын бірнеше металды өндіреді. Осмий-187 сияқты сирек металдан бастап, дәстүрлі бағалы алтын мен күміске дейінгі бұл металдар ел экономикасында ерекше орын алады. Осмий-187 іздесі қиын, бірақ құны ғаламат жоғары металл ретінде ғылыми-технологиялық салаларға бағытталса, алтын мен күміс қаржы- инвестициялық және зергерлік сектордың негізі болып табылады. Рений тәрізді сирек металл жоғары технологиялық өнеркәсіпте таптырмас құрауыш ретінде шет елдерге шығарылуда. Еліміздің бай минералдық қоры мен металлургиялық әлеуеті Қазақстанды тек мұнай мен газ емес, бағалы металдардың да маңызды өндірушісі ретінде әлемге танытып отыр.