Қазақстан адам дамуы индексінде Ресей мен Беларусьті артта қалдырды

Экономикалық өсім кез келген мемлекеттің даму қарқынын айқындайтын маңызды көрсеткіштердің бірі болғанымен, ол халықтың нақты тұрмыс сапасын толық сипаттай алмайды. Елдегі табыс көлемінің артуы азаматтардың ұзақ өмір сүруіне, сапалы білім алуына немесе медициналық қызметтің қолжетімді болуына автоматты түрде кепілдік бермейді. Сондықтан халықаралық тәжірибеде мемлекеттің әлеуметтік даму деңгейін бағалауда Адам дамуы индексі (Human Development Index – HDI) негізгі өлшемдердің біріне айналды.

Адам дамуы индексі нені өлшейді?

Біріккен Ұлттар Ұйымының Даму бағдарламасы (БҰҰДБ)  жариялаған 2025 жылғы баяндамаға сәйкес, Қазақстан 193 елдің ішінде 60-орынға тұрақтап, адам дамуы өте жоғары мемлекеттер санатындағы көшбасшы елдердің қатарынан көрінді. Бұл көрсеткіш елдің әлеуметтік-экономикалық саясатының тиімділігіне ғана емес, алдағы даму бағытына да баға беруге мүмкіндік береді.

HDI – экономикалық көрсеткіштен әлдеқайда ауқымды ұғым. Индекс үш негізгі бағыт бойынша есептеледі: халықтың өмір сүру ұзақтығы, білім деңгейі және жан басына шаққандағы табыс көлемі.

Осы үш көрсеткіш адамның денсаулығы, білімге қолжетімділігі және лайықты өмір сүру мүмкіндігін кешенді түрде бағалайды. Сондықтан көптеген сарапшылар HDI-ді елдің даму деңгейін бағалаудағы ең объективті халықаралық индикаторлардың бірі деп есептейді.

Қазақстанның 0,837 көрсеткіші мемлекетті адам дамуы өте жоғары елдер қатарына енгізді. Бұл шек 0,800-ден басталады.

Қазақстан өңірлік көшбасшылықты сақтап келеді

Қазақстан ТМД мен Орталық Азия елдері арасында адам дамуы индексі бойынша бірінші орында тұр. Одан кейін Ресей (0,832), Беларусь (0,824) және Армения (0,811) орналасқан.

Бұл көрсеткіш Қазақстанның тек экономикалық өсіммен ғана емес, әлеуметтік саладағы көрсеткіштер бойынша да өңірдегі жетекші мемлекеттердің бірі екенін аңғартады.

Сарапшылардың пікірінше, соңғы жылдары денсаулық сақтау жүйесін жаңғырту, білім беру инфрақұрылымын кеңейту және цифрлық мемлекеттік қызметтердің дамуы индекстің тұрақты өсуіне әсер еткен негізгі факторлардың қатарында.

Өмір сүру ұзақтығы артып келеді

HDI құрылымындағы маңызды көрсеткіштердің бірі – халықтың күтілетін өмір сүру ұзақтығы.

Қазақстанда бұл көрсеткіш 74,4 жасқа жетті. Пандемия кезеңінде байқалған төмендеу еңсеріліп, ел қайтадан өсім траекториясына шықты.

Бұл медициналық көмектің қолжетімділігі мен халық денсаулығын қорғауға бағытталған бағдарламалардың нәтижесін көрсетеді. Дегенмен сарапшылар ауыл мен қала арасындағы медициналық қызмет сапасының айырмашылығы, кадр тапшылығы сияқты мәселелер әлі де өзекті екенін айтады.

Білім беру – басты артықшылықтардың бірі

Қазақстанның тағы бір күшті тұсы – білім беру жүйесі. Елде күтілетін білім алу ұзақтығы 14 жыл, ал орташа оқу ұзақтығы 12,5 жылды құрайды.

Бұл көрсеткіштер Қазақстанның жоғары білімнің қолжетімділігі бойынша өңірлік көшбасшылардың бірі екенін дәлелдейді. Мұны халықаралық рейтингтер де растап отыр. Мәселен, QS Best Student Cities рейтингінде Алматы мен Астана өз позицияларын жақсартып, Орталық Азиядағы студенттер үшін ең тартымды қалалар қатарында қалды.

Алайда білім беру саласында да жаңа сын-қатерлер жеткілікті. Еңбек нарығы цифрлық экономикаға бейімделіп жатқан шақта университеттердің жаңа мамандықтарға икемделуі мен цифрлық дағдыларды дамыту мәселесі алдыңғы қатарға шықты.

Табыс өсіп жатыр, бірақ айырмашылық сақталады

Қазақстанда сатып алу қабілетінің паритеті бойынша жан басына шаққандағы жалпы ұлттық табыс 30,9 мың АҚШ долларын құрады.

Бұл өңірдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірі болғанымен, табыс деңгейінің өңірлер арасында біркелкі бөлінбеуі әлі де маңызды мәселе болып отыр.

Экономистердің пікірінше, адам дамуының сапасы тек орташа табыспен өлшенбейді. Халықтың барлық әлеуметтік тобының сапалы білімге, медицинаға және лайықты жұмысқа тең қолжетімділігі негізгі фактор болып қала береді.

Жасанды интеллект – жаңа мүмкіндіктер кезеңі

БҰҰДБ биылғы баяндамасын кездейсоқ «Таңдау мәселесі: жасанды интеллект дәуіріндегі адамдар мен мүмкіндіктер» деп атаған жоқ.

Құжатта жасанды интеллект адам әлеуетін дамытудағы жаңа мүмкіндік ретінде қарастырылғанымен, технологияларға қолжетімділік тең болмаса, әлеуметтік алшақтықтың күшею қаупі де бар екені айтылған. Бұл Қазақстанның қазіргі цифрлық саясатына да тікелей қатысты.

Елімізде мемлекеттік қызметтердің басым бөлігі электронды форматқа көшірілді. Денсаулық сақтау, білім беру, салық жүйесі мен мемлекеттік басқаруда жасанды интеллект элементтері кезең-кезеңімен енгізіліп жатыр.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қазақстанды толыққанды цифрлық мемлекетке айналдыру жөніндегі бастамалары дәл осы халықаралық үрдіспен үндеседі.

Алдағы міндет қандай?

Қазақстан соңғы отыз жылда адам дамуы индексін 21,5 пайызға арттырды. Бұл – тұрақты әлеуметтік саясаттың нәтижесі.

Алайда халықаралық рейтингтегі орынды сақтау жеткіліксіз. Сарапшылардың пікірінше, алдағы кезеңде басты міндет – экономикалық өсімді халықтың нақты өмір сапасына айналдыру.

Бұл үшін:

• денсаулық сақтау қызметінің сапасын арттыру;
• білім беру жүйесін еңбек нарығына бейімдеу;
• өңірлер арасындағы әлеуметтік теңсіздікті азайту;
• цифрлық технологиялардың барша азаматқа қолжетімді болуын қамтамасыз ету маңызды.

Қазақстанның Адам дамуы индексіндегі жоғары көрсеткіші елдің әлеуметтік даму бағытының дұрыс екенін аңғартады. Дегенмен жаһандық бәсекелестік күшейіп, жасанды интеллект дәуірі басталған кезеңде бұл жетістікті сақтау оңай болмайды.

Ендігі міндет – экономикалық өсімді цифрлық трансформациямен ұштастырып, білім, медицина және халықтың өмір сүру сапасын жаңа деңгейге көтеру. Себебі XXI ғасырда мемлекеттің табыстылығы тек ішкі жалпы өніммен емес, ең алдымен адам капиталының сапасымен өлшенеді.