Соңғы жылдары «Абай жолы», «Ахмет. Ұлт ұстазы», «Міржақып. Оян, қазақ!» сынды тарихи-көркем туындыларымен ұлттық кино өнеріне тың леп әкелген продюсер Айсәуле Әбілда мен режиссер Мұрат Есжан шығармашылық үзілістен кейін тағы бір ауқымды жобамен оралды. Бұл жолғы туынды - шынайы оқиғаға негізделген мотивациялық фильм. Тек тарихпен шектелмей, ұлттық рух пен қазіргі заманның көркем тоғысын көрсетуді мақсат еткен авторлар жаңа бағыттағы жұмысын кинотеатрға арнап дайындап жатыр.

Айсәуле ханым El.kz порталына берген кең көлемді сұхбатында жаңа жобаның идеясы қалай дүниеге келгенін, оның қоғаммен, көрерменмен байланысын, кино саласындағы ішкі қайшылықтар мен кәсіби күрестерді ашық айтып берді. Сонымен қатар ол бүгінгі қазақстандық кино өндірісінің жағдайы, сценарий мен актерлік құрамды іріктеудегі талаптар, шетелдік платформалармен бәсеке мәселесі жайлы пікір білдірді.

El.kz: Айсәуле ханым, Мұрат Есжан мырза екеуіңіз соңғы жылдары тарихи-көркем жанрда тың серпіліс жасап, көрерменнің ықыласына бөлендіңіздер. Muraifilms компаниясы қазір қандай жобалармен айналысып жатыр? Жалпы, студия жұмысының бағыты қалай өрбіп келеді?

Айсәуле Әбілда: Қазіргі уақытта біз кинотеатрға арнап ауқымды жобаны қолға алдық. Бұл - шынайы оқиғаға негізделген, мотивациялық драма болмақ. Туындының басты идеясы - "бәрі мүмкін" деген ой. Яғни, шағын ауылдан шығып, табандылық пен қажырлы еңбектің арқасында үлкен жетістікке жетуге болатынын көрсету. Арманың мен мақсат жолында тәуекелдің де, белгісіздіктің де, әділетсіздіктің де болуы бек мүмкін. Біз осы шындықты ескеріп, көрерменге сенім мен үміт ұялататын жобаны ұсынбақшымыз.

Фильм мұнай және энергетика саласындағы оқиғаларға негізделіп, еліміздің тәуелсіздік жылдарындағы оқиғаны қамтиды. Сондықтан тарихи сипатқа да ие. Алаш зиялыларының дәуірі болмағанмен, жаңа Қазақстанның іргесі қаланған тарихи сәттерді бейнелейді. Қазір командамыз толық жасақталып, бұйырса, түсірілім жұмыстары 10 тамыз күні басталады.

El.kz: «Абай жолы», «Ахмет. Ұлт ұстазы», «Міржақып. Оян, қазақ!» секілді ауқымды тарихи жобалардан кейін біраз үзіліс алып, шығармашылықты шетелде жалғастыруды таңдадыңыздар. Малайзияда жаңа туындының сценарийі жазылып жатқан кезінде айтқан едіңіз. Енді, міне, 9 ай бойы жазылған сол еңбектің түсірілім жұмысына кірістіңіздер. Айтыңызшы, бұл жоба қалай дүниеге келді? Қандай идея түрткі болды?

Айсәуле Әбілда: Иә, біз «Абай жолы», «Ахмет. Ұлт ұстазы», «Міржақып. Оян, қазақ!» фильмдерінің арасына уақыт салмай, жылма жыл түсірдік. Кино сыншылар, алаштанушы ғалымдар мен сарапшылар, көрермен болсын фильмнің үшеуі де сәтті шықты деп бағасын берді. Әрине, үш үлкен жобаны қатар-қатар түсіру оңай емес. Одан кейін ұсыныстардың түсу-түспеуіне байланысты, өзіміздің де үш жобаны жасаймыз деп шаршағанымызға байланысты біз үзіліс алдық. Дегенмен, бұл үзілістің өзі келесі бір жобаға дайындық еді. Себебі, мида ешқандай үзіліс жоқ, тоқтау жоқ. Миымыз жұмыс істеп тұрды, бірақ өзіміз 2 жылдай ресми түрде үзіліс алдық. Шығармашылықты шетелде жалғастырып, сценарийді Малайзияда жазуды жөн көрдік, себебі, әртүрлі себептері болды. Осылайша Мұрат 9 ай бойы тыныштықта Малайзияда отырып сценарий жазып, қазір түсірілімге дайындық жұмыстарын аяқтап жатырмыз. Бұл жоба шынайы оқиғаға негізделгенін айтып өткенімдей, сол оқиғаның иелері мен куәгерлерінің өзі бізге ұсыныс тастады. Және сол идеяның құндылықтары бізбен сәйкес келгендіктен біз де ол идеяны қолдадық. Біздің де жеке көзқарас, құндылықтарымызбен сәйкес келеді. Оған қоса қазақты да бір сілкіндіретін, кәсіп жасау қазақтың да қолынан келетінін дәлелдейтін туынды шығады деп үміттенеміз. Идея бізге тапсырыс беруші тараптан келді. Бірақ, ол идеяны әрі қарай жандандырып, киноға айналдыру, оның біздің құндылықтармен сәйкес етіп, шығару біздің шығармашылық топтың жұмысы.

El.kz: «Алашқа арналған 50 сериал түсіру – арманым» деп едіңіздер. Жаңа жоба сол арман жолындағы бір қадам ба, әлде мүлде бөлек тақырып па? Бұл туынды бұрынғы кейіпкерлермен байланыса ма, әлде тың оқиға ұсына ма?

Айсәуле Әбілда: Иә, Мұрат Алаш тақырыбына арналған 50 сериядан тұратын тележоба түсіргісі келген еді. Егер сондай ұсыныс түссе, оның бюджеті мен уақыты бізді толық қанағаттандырса, ол ойды жүзеге асыруға дайын екеніміз анық. Алайда, бізге ондай нақты ұсыныс түскен жоқ. Сондықтан бұл әзірге Мұраттың орындалмаған арманы күйінде қала бермек. Қазіргі қолға алып жатқан жаңа жобамыз да келесі бір деңгей дер едім. Себебі, арнайы кинотеатрға түсіріліп жатқан алғашқы толықметражды туындымыз.

Фильм бұрынғы кейіпкерлермен тікелей байланысты болмаса да, құндылық тұрғысынан ұқсастықтар байқалады. Дегенмен, негізінен бұл - мүлде жаңа, тың оқиға.

El.kz: Қоғамда «тарихи сериал идеология үшін жасалады» деген көзқарас бар. Сіздер үшін тарихи сериал түсіру – миссия ма, өнер ме, әлде азаматтық позиция ма? Жаңа жоба осы үшеуінің қайсысына көбірек жақын?

Айсәуле Әбілда: Иә, қоғамда тарихи сериалдар тек идеологиялық мақсатпен түсіріледі деген көзқарастың бары рас. Бірақ мұнда бір маңызды жайт бар: кім қаржыландырады – сол тапсырыс береді. Егер қаржы мемлекеттен бөлінсе, онда оның белгілі бір идеологияны алға тартуға ұмтылатыны анық қой. Бұл – әлемдік тәжірибеде де қалыптасқан үрдіс.

Дегенмен, фильм идеологиялық мақсатта түсірілсе де, авторлар тарихи шындықтан ауытқымауға тырысады деп ойлаймын. Біз өзіміз дәл солай жұмыс істедік. Иә, тарихи сериал түсіру – біздің шығармашылық миссиямыз шығар деп те ойлағанбыз. Мұндай бағыттағы ұсыныстар түссе, біз одан бас тартпаймыз. Себебі, бұл тақырып – біздің жанымызға жақын.

Кино саласы біз үшін миссия, өнер және азаматтық позицияны бірдей қамтиды. Өйткені біз кино саласын жасымыз қалыптасып, тұлғалық ойымыз тұрақталған соң кәсіби түрде оқыдық, бұл жолға кездейсоқ келген жоқпыз.

Тағы бір мәселе, біз тек тарихи тақырыппен шектелеміз деп айта алмаймыз. Біздің негізгі кәсібіміз - кино түсіру болғандықтан, құндылығымызға сәйкес келсе, әртүрлі тақырыптарда жоба жасаймыз.

Қазіргі қолға алған жаңа жобамыз - азаматтық ұстанымымызбен үйлесетін, көркемдік тұрғыдан да, мазмұндық жағынан да біздің ішкі миссиямызға сай келетін туынды. Сол себепті бұл фильм бұрынғы үш жобамызға да жақын, рухтас дүние болмақ.

El.kz: Актер – көрерменге бірінші әсер қалдыратын адам. Сол себепті сіздер әр рөлге ерекше ізденіп, жүрекпен таңдайтын сияқтысыздар. Сіздіңше, жақсы актер – сценарийді қаншалықты «тірілте» алады? Осы жолы актерлік құрам қалай таңдалды? Көрермен бұрынғы кейіпкерлерді қайта көреді ме, әлде мүлде жаңа бейнелермен таныса ма?

Айсәуле Әбілда: Актер – кез келген фильмнің өзегіне айналатын маман. Біздің жобаларымызда режиссер актер таңдау мәселесіне айрықша көңіл бөледі. Мұрат сценарийді жазу барысында-ақ әр кейіпкердің бейнесін көз алдына елестетіп, оны кім сомдауы керектігін ішкі түйсікпен болжап жүреді. Сондықтан актер таңдауда аса бір қиындық туындай бермейді.

Жалпы, жақсы актер кез келген сценарийге жан бітіре алады. Бірақ бұл процес тек актердің шеберлігімен шектелмейді – режиссер де бағыт-бағдар беріп, актерді ашып, рөлді тереңірек сезінуге көмектесуі қажет. Демек, бұл - екіжақты еңбек. Режиссер мен актер арасындағы сенім мен түсіністік фильмнің сапасына тікелей әсер етеді.

Біз бұл жолы да актерлік құрамды үлкен жауапкершілікпен, ерекше ыждағаттылықпен іріктеп жатырмыз. Бұрынғы жобалардағы таныс бейнелер қайталанбайды. Көрермен бұл фильмде мүлде жаңа кейіпкерлермен, жаңа образдармен жүздеседі.

El.kz: Жаңа жобаны түсіру барысындағы ең үлкен шығармашылық тәуекел немесе ішкі күрес не болды? 9 айлық еңбекті экранда көрсетуге дайын болу үшін өзіңізден нені талап еттіңіздер?

Айсәуле Әбілда: Барлығына жіті әрі терең дайындықты таңдауымыз – ең үлкен тәуекеліміз шығар. Бұл – сырттай қарағанда артықшылық болып көрінгенімен, ішкі күресті де, шығармашылық жауапкершілікті де қатар алып жүретін ауыр процесс.

Мысалы, сценарий жазудың өзіне тоғыз ай уақыт кетті. Бұл дегеніміз – Мұраттың бір жыл бойы басқа жобалардан толықтай бас тартып, бар назарын тек осы туындыға арнауы. Мен де дәл солай басқа ұсыныстарды қабыл ала алмадым. Біз бұл жобаны кәдімгі сәби күткендей ықыласпен қабылдап, аялап, сақтықпен дайындалып, барынша терең мән беріп отырмыз.

El.kz: Қазақстанда тарихи сериал түсіру дәстүрге айналып келеді. Бірақ сапа мен тереңдікке қатысты қоғамда түрлі пікір бар. Сіздердіңше, бізде тарихи кино жасау мәдениеті қалыптасып үлгерді ме? Әлде әлі де науқаншылдық басым ба?

Айсәуле Әбілда: Бұл – әлемнің кез келген елінде кездесетін қалыпты үрдіс. Кино саласына тән жұмыс форматы. Тарихи сериалдар бұрын да түсірілген, дегенмен соңғы жылдары бұл бағыттағы жобалар жиілей түсті.

Әрине, әр жоба бірдей сапамен, бірдей тереңдікпен түсіріледі деп айта алмаймыз. Бірақ бұл салада бірге жүрген әріптестерім болғандықтан, біреуді жеке атап, сын айту – этика тұрғысынан дұрыс емес болар. Дегенмен, сапа мен мағынаға қатысты сын-пікірлердің айтылуы – заңды құбылыс.

Себебі, қазіргі нарықтық жағдайда бір ғана жобамен шектеліп, кәсібіңді жүргізу қиын. Бұл салада "тірі қалу" үшін бір мезетте бірнеше жобамен айналысуға тура келеді. Әйтпесе, өз кәсібіңді құрбан етуге мәжбүр боласың.

Кейбіреулер "науқаншылдық болса да, түсіріле берсін - бәрібір киноөндіріс дамып жатыр ғой" деп есептейді. Бірақ мен бұл көзқараспен толық келісе бермеймін. Бізде кейде "Биыл осынша тарихи сериал түсірілді" деген есеп үшін жасалған, жасанды науқаншылдық байқалады. Оның орнына аз болса да, терең мазмұнды, сапалы тарихи сериал түсіріп, оған лайықты қаржы бөліп, шынымен ел жадында қалатын дүние жасаған әлдеқайда тиімді болар еді деп ойлаймын.

El.kz: Қазақстандық фильмдерде сценарий әлсіз, диалог жасанды деген сындар жиі айтылады. Бұл – қаржы, уақыт, тәжірибенің жетіспеуі ме, әлде кәсіби сценаристер мектебінің жоқтығы ма?

Айсәуле Әбілда: Қазақстандық фильмдерге қатысты «сценарийі әлсіз, диалогтары жасанды» деген сын-пікірлердің жаны бар. Өйткені бізде сценарий жазуға бөлінетін уақыт тым аз. Жалпы алғанда, киноөндірісте уақыт жағынан қысым өте көп. Мысалы, сценарий нақты үш айда немесе бес айда дайын болады деп кесіп айту қиын. Бұл – бала күтіп жүрген ананың босану мерзімін дәл болжай алмайтыны секілді құбылыс. Сәби кейде 41 аптада дүниеге келсе, кейде 37 аптада жарық көреді. Сценарий де дәл сондай.

Ал енді сценарий авторына "үш аптада жазып бітір", "бір айда тапсыр" деген нақты талап қойылғанда, әлбетте, сапа да соған сай төмен болуы мүмкін. «Неге еркін отырып, асықпай жазып, толғанып барып түсірмейді?» дейтіндер бар. Бірақ бұл жерде де шындық бар: кино - біреулер үшін шығармашылық, енді біреулер үшін бизнес. Уақыт – ақша. Жоба қаржыландырушылар үшін ол – инвестиция, қайтарым күтетін ақша айналымы. Көп жағдайда келісімшартта көрсетілген мерзімдер қатаң сақталуы тиіс. Мемлекеттік тапсырыспен түсірілетін жобалардың да өз уақыты мен рәсімдері бар. Мұның бәрі сценарийге қысым жасайтын негізгі факторлар.

Сондықтан сценарий деңгейінің төмендігін тек кәсіби сценаристер мектебінің жоқтығымен түсіндіруге болмас еді. Бұл көбіне уақыттың, қаржының және тәжірибенің жетіспеушілігіне байланысты деп ойлаймын.

El.kz: Егер сіздерге толық еркіндік беріліп, уақыт пен қаржы шектеусіз болса, қандай тарихи кейіпкер туралы кино түсірер едіңіздер? Неліктен дәл сол тұлға?

Айсәуле Әбілда: Бұл сұрағыңыз – біздің көкейімізде  жүрген арманымыздың бірі дер едім. Мұндай кейіпкерлер бізде жетерлік қой.  Әлихан Бөкейханұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы деп кете беруге болады.

Мысалы, Міржақып Дулатұлының жары – Ғайнижамал туралы неге жеке туынды түсірмеске? Аққағаз Досжанова жайлы да бөлек бір тарихи-драмалық фильм жасауға әбден болады. Жалпы, халқымыздың тарихында сом тұлғалар, терең тағдырлар өте көп. Қай кезеңді алсақ та, сапалы кинотуынды жасауға мүмкіндік бар.

Бірақ бұл үшін басты шарт – уақыт пен қаржы жағынан толық еркіндік болуы. Себебі, бізде тарихи тақырып бір көтерілсе, оған қайта оралу, сол тақырыпты жаңаша қайта түсіру дәстүрі жоқ. Бір рет берілген мүмкіндікті ұтымды пайдалану қажет. Тарихи тұлғаны сәтсіз көрсету – оны экранда құлдыратумен тең.

El.kz: Бүгінгі көрермен тек отандық арналармен шектелмейді. Netflix пен HBO-ның тарихи сериалдарына қызығушылық жоғары. Сіздердің ойларыңызша, қазақстандық тарихи туындылар да сол платформалармен бәсекелесе ала ма? Және өз жобаңызды халықаралық нарыққа шығару жоспарыңыз бар ма?

Айсәуле Әбілда: Қазіргі таңда қазақстандық киногерлердің мойнына артылған жүк ауыр. Себебі көрермен бізді бірден әлемдік деңгейдегі Netflix пен HBO сияқты алпауыт платформалардың тарихи сериалдарымен салыстырады. Осылайша біз жаһандық бәсекеге кіріп кеттік.

Десе де, бізге берілетін уақыт пен бөлінетін қаражат олардың деңгейімен салыстыруға келмейді. Мәселен, олар миллиондаған долларлық бюджетпен жұмыс істейді. Біз сондай алпауыт мұхитқа “пластик тазикпен” шығып кеткендей күй кешеміз. Қазақстанда бір тарихи сериалға бөлінетін бүкіл қаражат – олардың бір департаментіне жұмсайтын қаражатына да жетпеуі мүмкін. АҚШ-та бес жыл білім алғанда ол жақтағы киноиндустрияның ішкі құрылымынан хабардар болдық. Сондықтан елдегі кино мамандарына артылған жауапкершіліктің де ауқымын жақсы түсінемін. Қазір кез келген сала жаһандық нарыққа ашық. Адамдар Netflix пен Disney-дің өнімін таңертең көріп, кешке отандық фильмді тамашалап отырады. Осылайша, біз күн сайын үлкен бәсекенің қазанында қайнап жүрміз.

Ашығын айтқанда, қазіргі таңда қазақстандық тарихи туындылардың жаһандық платформалар өнімдеріне ілесуіне әлі ерте дер едім. Сондықтан мен жаңа жобамызды халықаралық нарыққа бірден шығаруды мақсат етіп отырған жоқпын. Алдымен ел ішінде қабылданып, халық өз бағасын берсін. Содан кейін ғана жаһандық нарықты қарастыруға болады. Егер нақты сұраныс, ресми ұсыныс түсіп жатса – келіссөздерге баруға дайынбыз.

Бұған қоса, бұрын түсірген тарихи сериалдарды да шетелге өз атымыздан ұсына алмаймыз. Себебі ол жобалардың авторлық құқығы – тапсырыс беруші телеарналарға тиесілі.

Жалпы алғанда, арнайы халықаралық нарыққа бағытталған жоба түсіріп, әлемге өзімізді дәлелдейік деген амбиция бізде әзірге жоқ. Бұл қате көзқарас болуы да мүмкін. Бірақ біз үшін ең маңыздысы - тарихи тұлғаларымызды, ұлттық құндылықтарды өз халқымызға сапалы әрі әсерлі етіп жеткізу. Осы миссияның өзін орындай алсақ – біз үшін үлкен жетістік.

Әрине, қазақ киносы саласында шешілмеген мәселе аз емес. Бұл проблемаларды қазір Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы да, Мәдениет және ақпарат министрлігі де біртіндеп шешуге тырысып жатыр. Біз де маман ретінде бұл мәслеге қатысты ойымызды, ұсынымызды әлеуметтік желілерге жазып отырмыз. Жылдар бойы қордаланған түйткілдерге қатысты ұсыныстар қабылданып, жүйелі түрде өзгерістер енгізіліп жатқан секілді, бірақ өзім әлі Ұлттық кино орталығымен жоба жасамаған соң ол өзгерістердің тиімділігі туралы кеңінен айта алмаймын.

Негізі қазақ киносы әлемдік деңгейде мойындалған жобаларды да өмірге әкеліп жатыр. Авторлық фильмдер түсіріп жүрген режиссерлердің еңбегі ерекше. Мен ондай мамандарға шексіз ризашылығымды білдіремін. Әрине, кино саласында бағыт әртүрлі. Егер сен авторлық деңгейде фестивальге арналған туынды түсіргің келсе – басқа бағытта жүресің. Ал біздің фильмдер – қалың көпшілікке арналған. Көрерменге мотивация беретін, үміт пен сенім сыйлайтын, елдің рухын көтеруге бағытталған дүние шығара алсақ, өз миссиямыздың орындалғаны деп білеміз.

El.kz: Сұхбатыңызға көп рахмет!