Соңғы жылдары Қазақстан цифрлық трансформация саласында серпінді әрі жүйелі бағыт ұстап келеді. Жасанды интеллект пен үлкен тілдік модельдердің (LLM) жаһандық трендке айналған тұсында еліміз өз орнын белгілеп үлгерді. Бұған дәлел — қазақ тілді KazLLM, оның жалғасы Alem LLM, отандық суперкомпьютер және ең бастысы — Alem.AI халықаралық жасанды интеллект орталығының құрылуы. Бұл тек технологиялық прогресс емес, Қазақстанның цифрлық егемендігін нығайтатын ұлттық маңызы бар жобаларға айналып отыр.
2023 жылы іске қосылған KazLLM — Қазақстанда әзірленген тұңғыш қазақ тілді ірі нейрожелі. Бұл модельдің басты миссиясы — қазақ тілін цифрлық әлемге бейімдеу болды. Нәтижесінде GPT архитектурасы негізінде тілді түсіне алатын, сұрақтарға жауап беретін, мәтін жазатын модель дүниеге келді.
Алайда алғашқы кезеңде жобаның өсуіне бірнеше шектеу болды:
Жергілікті инфрақұрылымның әлсіздігі;
Деректердің аздығы мен сапасы;
Ең бастысы — суперкомпьютердің болмауы.
Сондықтан KazLLM жобасы шетелдік серверлерде өңделіп, қауіпсіздік пен дербестік мәселесін өзекті етіп көтерді.
Alem LLM: қазақ тіліндегі технологиялық серпіліс
2025 жылы отандық инженерлер мен зерттеушілер жаңа сапалық деңгейге көтерілді: Alem LLM деп аталатын, 246 миллиард параметрі бар ірі тілдік модель жасалды. Бұл модель — тек қана қазақ тілінде емес, қазақы танымға, қазақша ойлау жүйесіне бейімделген толыққанды интеллект.
Alem LLM — қазақ тіліндегі ең қуатты тілдік модель. Қазіргі таңда ол ChatGPT, Gemini сияқты жаһандық көшбасшылармен салыстырғанда қазақ тілінде әлдеқайда сапалы нәтижелер көрсетіп отыр. Ең маңыздысы — бұл модельді кез келген азамат жүктеп алып, өзінің жобасында қолдана алады, – дейді Ғиззат Байтұрсынов, ҚР Цифрлық даму, инновациялар және аэроғарыш өнеркәсібі министрлігі жанындағы Жасанды интеллект және инновацияларды дамыту комитетінің төрағасы.
Alem LLM-нің ерекшеліктері:
Ашық кодты әрі қолжетімді;
Мемлекеттік жүйелерге оңай интеграцияланады;
Қазақ тіліндегі заң, әкімшілік, тұрмыстық контекстерді жақсы меңгерген;
Аудио, мәтін, диалог форматтарын қолдайды.
Бұл модельді egov жүйесіне, әлеуметтік қызметтерге, мемлекеттік консультативтік платформаларға енгізу жұмыстары басталып кетті.
Суперкомпьютер: цифрлық дербестік кепілі
Alem LLM жобасының табысты болуына тікелей әсер еткен фактор — елімізге алғаш рет әкелінген суперкомпьютер. Бұрын LLM үлгілерді оқыту үшін шетелдік дата-орталықтарды пайдалану қажеттілігі туындайтын, бұл өз кезегінде деректер қауіпсіздігі, тәуелділік, құпиялылық сынды сын-қатерлерді күшейтетін.
Сіз білесіз, мемлекеттік органдардағы деректердің басым бөлігі — жабық ақпараттар. Мұндай деректерді шетелдік серверлерде өңдеудің шектеулері көп еді. Ал қазір өзімізде суперкомпьютер бар. Бұл — ұлттық қауіпсіздік, цифрлық тәуелсіздік жолындағы нақты шешім, – дейді Ғиззат Байтұрсынов.
Суперкомпьютердің қуаты стартаптарға, ІТ-компанияларға, ғылыми орталықтарға да қолжетімді. Бұл — бүкіл цифрлық индустрияның инфрақұрылымын қалыптастыруға жасалған маңызды инвестиция.
Alem.AI: жаңа цифрлық хаб
2024 жылы іске қосылған Alem.AI халықаралық жасанды интеллект орталығы — аталған бастамалардың тұғырлы тірегі. Бұл орталық бүгінде:
Ғылыми зерттеу жүргізіп;
LLM модельдер құрастырып;
Қазақша деректер базасын дамытып;
Мемлекеттік қызметке ЖИ шешімдерін енгізіп отыр.
Alem.AI-дың мақсаты — Қазақстанды Орталық Азиядағы жасанды интеллект хабына айналдыру. Қазірдің өзінде орталықта қазақстандық және шетелдік 200-ден астам инженер, зерттеуші, лингвист жұмыс істеуде. Олар жасаған шешімдердің біразы мемлекеттік жүйелерге пилоттық форматта енгізіле бастады.
Неліктен бұл маңызды?
Тілдік дербестік: Alem LLM қазақ тілін халықаралық цифрлық кеңістікке шығарады.
Ұлттық қауіпсіздік: Суперкомпьютер мен локалды модельдер арқылы құпия деректер қорғалады.
Экономикалық тиімділік: Шетелдік лицензиялардан бас тарту, өз өнімін жасау арқылы қаржы үнемделеді.
Ғылыми кадрлар: Alem.AI базасында жаңа буын зерттеушілер тәрбиеленеді.
Әлеуметтік әсер: Мемлекеттік қызмет сапасы жақсарып, азаматтарға ыңғайлы шешімдер ұсынылады.
Қорыта келе, KazLLM — алғашқы қадам болса, Alem LLM — технологиялық серпіліс. Суперкомпьютер — құрал, Alem.AI — оның үйі. Бүгінгі таңда Қазақстан жасанды интеллект саласында дербес, ұлттық, бәсекеге қабілетті экожүйе құру жолында нақты нәтижелер көрсетіп отыр. Қазақ тілі енді жай мәдени мұра емес, цифрлық әлемнің толыққанды тіліне айналуда.