Қазақстан кинематографиясы соңғы он жылдықта жаңа бір серпіліс кезеңін бастан өткеруде. 2010 жылдардан бері отандық фильмдер саны мен сапасы қатар өсіп, ұлттық нақыш пен қазіргі заманғы үрдістерді үйлестірген туындылар көбеюде. Мәселен, 2010 жылы Қазақстанда өндірілген фильмдердің кинотеатрларда көрсетілімге шығу үлесі небәрі 0,3% болса, 2019 жылға қарай отандық фильмдер жалпы прокаттың 10%-ын құрап, кассалық жиынтықтың 30%-ына дейін үлес қосты.
Бұл – қазақ киносының өз көрерменін тауып, индустрия ретінде қалыптаса бастағанының айғағы. Бір жағынан, жас режиссерлер буыны батыл әлеуметтік мəселелерді көтеріп, шығармашылық еркіндікке ұмтылса, екінші жағынан, коммерциялық тұрғыда табысты өнім жасауға бейімделген жаңа продюсерлік студиялар пайда болды. Нəтижесінде, қазақ киносы авторлық идея мен нарықтық талаптарды ұштастырып, ұлттық кодты кинематограф тілімен ашудың тың үлгілерін қалыптастыруда.
«Ұлттық код» ұғымы – елдің мəдени болмысын, ғасырлар бойы қалыптасқан құндылықтарын бойында сақтаған рухани генетика іспетті. Мұны көркем фильм тілінде жеткізу – жаңа кезең киногерлерінің басты шығармашылық міндеттерінің бірі. Бүгінгі қазақ фильмдері арқылы режиссерлер «біз кімбіз, тамырымыз қайда, заман ағымында ұлттық рухты қалай сақтаймыз?» деген сауалдарға жауап іздейді. Мысалы, 2013 жылы Берлин кинофестивалінде қазақ фильмі «Үйлесім сабақтары» («Harmony Lessons») «Күміс аю» жүлдесін иеленгенде, әлем назары Қазақстанның жаңа режиссерлік толқынына ауды. Сол уақыттан бері халықаралық фестивальдерде талай отандық туынды жүлде алып, авторлық кино өкілдері Қазақстанды дүние жүзіне жаңа қырынан танытып келеді. Екінші жағынан, жергілікті көрерменге арналған комедия, тарихи эпос, мелодрама жанрларындағы фильмдер прокатта рекордтық табыстарға жетіп, ұлттық кино индустриясының экономикалық негізін күшейтті.
Осы мақалада «жаңа қазақ киносы» феномені жан-жақты талданады. 2010 жылдан бері, əсіресе соңғы бірнеше жылда жарық көрген әртүрлі жанрдағы фильмдерге тоқталып, олардың мазмұнындағы ұлттық ерекшеліктер мен заманауи көркемдік шешімдер қарастырылады. Тарихи эпопеядан бастап авторлық артхаусқа, отбасылық комедиядан деректі фильм мен анимацияға дейінгі жанрлар аясында талдау жүргізіліп, белгілі режиссерлердің (мысалы, Әділхан Ержанов, Ақан Сатаев, Ермек Тұрсынов т.б.) шығармашылық қолтаңбасы арқылы қазақы болмысты қалай бейнелегені сарапталады. Сондай-ақ кино тілінде ұлттық кодты ашу жолдары – экрандық бейнелер, диалог пен тіл қолдану, музыка мен дыбыстық атмосфера, сюжет желісіндегі салт-дәстүр көріністері секілді аспектілер талданады. Мақала құрылымы кіріспеден, негізгі бөлімдерден (жаңа кезең ерекшеліктері, жанрлар мен режиссерлер, көркемдік құралдар, киноиндустрияның дамуы) және қорытынды ой-тұжырымнан тұрады. Соңында қазіргі қазақ кино кеңістігіндегі онлайн платформалар, кинофестивальдер мен тәуелсіз студиялардың рөліне қысқаша шолу ұсынылады.
Жаңа кезеңнің ерекшеліктері
Тәуелсіздіктің алғашқы онжылдықтарында қазақ киносы ауыр тоқырауды бастан кешкені мәлім: 1990-жылдары толықметражды фильмдер саны тым аз болып, прокатта шетелдік өнімдер үстемдік құрды. Дегенмен 2000-жылдардың ортасынан бастап мемлекет қолдауымен «Қазақфильм» студиясы қайта жанданып, «Көшпенділер» (2005) секілді ірі жобалар арқылы ұлттық киноны жандандыра бастады. 2010 жылға қарай қазақ фильмдерін тұрақты түрде кинотеатрларда көрсету жүйесі қалыптасты. Сол жылы режиссер Фархат Шәріповтың «Қызғылт қоян туралы хикая» атты жастар драмасы прокатқа шығып, заманауи қала жастарының өмірін бейнелеген алғашқы коммерциялық жобалардың бірі болды. Бұл туынды бір жағынан көрерменді қызықтырар ойын-сауық формасында түсірілсе де, екінші жағынан қоғамдағы әлеуметтік жіктеліс мәселесін ашық көрсетті. Яғни жаңа толқын режиссерлері коммерциялық формула мен әлеуметтік астарды ұштастыруға талпыныс жасай бастады.
2010–2020 жылдар аралығында қазақ киносына тән екі үлкен өзгерісті байқауға болады. Біріншісі – цензурадан жасқанбай, қоғамның ең өзекті тақырыптарын еркін көтеретін «Тәуелсіздік ұрпағы» аталған режиссерлер шоғырының пайда болуы. Олар өз туындыларында күрделі әлеуметтік мәселелерді ашық суреттеп, халықаралық фестивальдердің жүлделерін жеңіп алды. Мысалы, режиссер Әмір Байғазин небәрі 28 жасында Берлинде «Күміс аю» жүлдесін алса (2013), Әділхан Ержанов 30-дан жаңа асқанда Канн кинофестивалінің «Особый взгляд» секциясында екі бірдей фильмін ұсынды. Бұл буын кеңестік кезеңнің цензурасын көрмеген, сондықтан «ішкі көркемдік цензурадан» да ада еді. 1990-жылдардың жоқшылық ауыртпалығын бала кезден өткерген олардың фильмдері кедейшілік, жұмыссыздық, зорлық-зомбылық секілді шындықтарды боямасыз бейнелейді. Сол арқылы «біз қандай қоғамда өмір сүріп жатырмыз?» деген сауал тастап, ұлттық болмысты іздейді. Мысалы, Ержановтың «Қожайындар» фильмінде баспанасынан айырылу қаупі туған ағайынды жетімдердің оқиғасы арқылы жас ұрпақтың өз елінде үйсіз-күйсіз қалу қаупі метафора ретінде көтерілді. Ал Әмір Байғазиннің «Үйлесім сабақтары» ауыл мектебіндегі балалар арасындағы қатігездік көріністерін ересектер әлеміндегі зорлықпен параллель бере отырып, қоғамның астарындағы зомбылық табиғатын ашты. Осындай авторлық фильмдер халықаралық киносыншылардың жоғары бағасын алып, қазақ киносын жаңа қырынан танытты.
Екіншісі – киноны таза өнім, бизнес ретінде қарастыратын жаңа студиялардың қалыптасуы және фильм өндірісінің индустрияға айналуы. 2010 жылдардың соңына қарай жылына 40-50 шақты фильм түсіріліп, оның басым көпшілігін жекеменшік студиялар өндіретін деңгейге жетті. Мысалы, 2019 жылы Қазақстанда түсірілген фильмдердің 75%-ы мемлекеттік емес, тәуелсіз продюсерлер күшімен жарық көрді. Бұрынғыдай тек мемлекет қаржысына сүйену азайып, жеке инвесторлар мен демеушілер қазақ киносына келе бастады. Нәтижесінде, кино нарығында бәсеке артып, көрермен талғамы ескерілетін болды. Коммерциялық табыс әкелетін өнімдер қатарында ең алдымен комедия жанры тұрды: 2019 жылы өндірілген 48 отандық фильмнің 17-сі комедия жанрында болған (шамамен 39%). Танымал актерлер мен шоумендер түсірген жеңіл комедиялар қарапайым көрерменді көптеп тартты. Мәселен, Нұрлан Қоянбаевтың «Бизнес по-казахски» фильмдері бірнеше жыл қатарынан жыл соңында шығып, әрқайсысы 1 миллиард теңгеден аса касса жиып рекордтық хитке айналды. Сол сияқты, Нұртас Адамбай түсірген «Келинка Сабина» комедиясы халықтық феноменге айналып, оның жалғасы да жоғары сұраныспен қабылданды. Мұндай коммерциялық фильмдер отандық киноға көрерменді қайтарып, нарықта өз орны бар өнім бар екенін дәлелдеді.
Қорыта айтқанда, қазіргі қазақ киносы бір уақытта екі бағытта дамып келеді деуге болады. Белгілі киносыншы Гүлнәр Әбікеева оны «қос палубалы кеме» метафорасымен сипаттайды: жоғарғы палубасында – әлемге танылған артхаус авторлық фильмдер, ал төменгі палубаларында – көпшілікке арналған коммерциялық картиналар орналасқан. Шынында да, сол «кеменің» жүк құрамына көз салсақ, комедиялар мен тарихи-патриоттық эпостар, әлеуметтік драмалар мен экшн-блокбастерлер, тіпті аз мөлшерде хоррор мен мюзикл жанрындағы тәжірибелерге дейін табылады. Жанрлық ауқымның мұндай кеңеюі – қазақ көрерменінің талғамы әр алуан бола бастағанының белгісі және отандық киноның ешбір тақырып пен бағыттан тыс қалмауға тырысқанын көрсетеді.
Тарихи эпос және патриоттық драмалар
Тарихи тақырыптағы ауқымды жобалар тәуелсіздік жылдарындағы киноның маңызды бағыттарының біріне айналды. Режиссер Ақан Сатаев түсірген «Жаужүрек мың бала» (2011) фильмі XVIII ғасырдағы жоңғар шапқыншылығына қарсы күрескен жас сарбаздар туралы эпос ретінде үлкен табысқа жетті. Онда отан үшін жан беруге дайын өскелең ұрпақтың ерлігі насихатталып, қазақ халқының азаттық рухы асқақ бейнеленді. Сол сияқты, Сатаевтың «Томирис» (2019) тарихи драмасы көшпенді сақ патшайымы Тұмар ханшайымның тұлғасын жаңаша қырынан көрсетті. Киносыншылар «Томиристі» қазақ киносының жаңа деңгейі деп атап, оның сапалы қойылымын, көркемдік дизайны мен халықаралық деңгейдегі шайқас сахналарын жоғары бағалады. Фильм Қазақстанда ғана емес, шетелде де көрермен тапты; прокатта 508 миллион теңге жинап, жылдың ең табысты картиналары қатарына енді. Бұл туындылар ұлттық тарихымыздағы жарқын тұлғаларды әлемдік кино тілімен сөйлетіп, жастарға отансүйгіштік пен ерлік үлгісін ұсынды.
Тарихи жанрдағы тағы бір есім – режиссер Рүстем Әбдірашев. Оның «Қазақ хандығы» киноэпопеясы (2017–2019) қазақ мемлекеттілігінің қалыптасу кезеңін қамтыды. «Алмас қылыш», «Алтын тақ» фильмдерінде және «Қазақ елі» телесериалында автор XV ғасырдағы Керей мен Жәнібек хандар заманын көркем кестеледі. Әбдірашев пен Сатаев тарихи картиналарында сол дәуірдің рухын беру мақсатына ерекше мән берді: костюмдер, реквизиттер этнографиялық дәлдікпен әзірленіп, диалогтарда көне қазақы сөз тіркестері қолданылды. Мәселен, «Қазақ хандығы» сериясында персонаждардың тілінен ескі түркі-қыпшақ лексикасының аңқығаны көрерменді бірнеше ғасыр артқа жетелейтін шынайы атмосфера құрды. Тарихи фильмдердің музыкасына да дәстүрлі әуендер (қобыздың үнінен бастап, көмеймен ән айтуға дейін) қосылып, көшпенділер дәуірінің дыбыстық бейнесі жасалды. Осылайша, эпикалық картиналар ұлттық мақтаныш сезімін оятып, экран арқылы ұлттық кодтың бір бөлігі – ата-баба ерлігі мен азаттық мұратын қазіргі ұрпаққа жеткізді.
Әлеуметтік реализм және артхаус кино
Қазақ киносының тағы бір қыры – терең әлеуметтік-философиялық мәселелерді қозғайтын артхаус бағыт. Бұл салада Ермек Тұрсынов, Әмір Байғазин, Әділхан Ержанов, Дарежан Өмірбаев сынды авторлар ерекше орынға ие. Олардың фильмдері фестивальдерде топ жарып, киносыншылардың жоғары бағасына ие болып жүр, ең бастысы – ұлттық болмысты заманауи қоғам контекстінде зерттейді.
Ермек Тұрсынов «Келін» (2009), «Шал» (2012), «Жат» (2015) секілді картиналарымен танымал. «Келін» фильмінде бірде-бір диалог жоқ – режиссер неолит дәуіріндегі таулы өлкедегі жұрттың өмірін тек бейне мен дыбыс арқылы баяндап, көрерменді адамзаттың көне болмысына үңілуге шақырады. Табиғат көріністері мен дәстүрлі музыка арқылы ол ана мен әйелдің тіршілік үшін күресін әмбебап деңгейде көрсетті. «Шал» фильмінде әдеби классика ізімен қарт қойшы мен қасқырдың текетіресі арқылы адам мен табиғаттың мәңгілік тартысы жырланды; жалғыздық, ұрпақ пен ата жұрт байланысы астарланып, қазақы танымға жақын образдар қолданылды (шопанның төбеті, түз тағысы т.б.). Ал «Жат» туындысы кеңестік жүйеден қашып, тауда оқшау тіршілік еткен адамның оқиғасын баяндайды – бұл арқылы режиссер бостандық пен жеке кеңістігінен айырылған ұлттың хәлін астарлап жеткізді. Тұрсыновтың осы еңбектері халқымыздың өткені мен санадағы отарсыздану мұратын қозғай отырып, ұлттық рухты өзгеше кино тілімен бедерлейді.
Әмір Байғазин – жас режиссерлер арасынан суырылып шыққан бірегей талант. Оның «Үйлесім сабақтары» (2013), «Жаралы періште» (2016), «Өзен» (2018) фильмдер трилогиясы Қазақстандағы жасөспірімдер өмірін, қоғамның өтпелі кезеңдердегі ахуалын бейнеледі. «Үйлесім сабақтарында» ауыл мектебіндегі балалар арасындағы қатігездік көріністері ересектер әлеміндегі зорлық-зомбылықпен сабақтастықта беріліп, көрерменді селт еткізер шыншыл эпизодтарымен есте қалды. Бұл картина авторға Берлин кинофестивалінің «Күміс аюын» әкелді, алайда фильм Қазақстанда ресми прокатқа шықпай қалды – бұл ұлттық прокат жүйесінің авторлық фильмдерге әлі дайын еместігін де көрсетті. Байғазиннің келесі «Жаралы періште» картинасы 1990-жылдар басындағы торыққан жасөспірімдер тағдырын төрт новелла арқылы суреттесе, «Өзен» фильмінде өркениеттен оқшау ауылда өскен ағайынды ұлдардың оқиғасы арқылы дәстүрлі тіршілік салты мен заман толқынының қақтығысы астарланады. Өзеннің асау ағысы – сыртқы «өркениет» дүниесінің тасқыны іспетті: әке ұлдарын сыртқы әлемнен оқшау ұстап бақса да, ақыры «өзен» олардың үйіне өзі енеді, сөйтіп ұлдары әке таңдауы мен өз жолы арасында шешім жасауға мәжбүр болады. Байғазин фильмдерінің бейнелі тілі мен баяу, философиялық ырғақтағы тәсілі қазақ қоғамындағы рухани құндылықтардың шайқалуын, жаһандану дәуіріндегі ұрпақтың бағыт-бағдар іздеуін терең қозғайды. Шетелдік сыншылар оның еңбектерін «визуалды һәм эмоциялық тұрғыда ерекше, таңқаларлық кино» деп бағалады.
Авторлық кинода тағы бір ерекше есім – Әділхан Ержанов. Ол өзін «партизандық кино» өкілі ретінде танытып, шағын бюджетпен жаңа формадағы фильмдер түсіруді мақсат етті. Ержановтың жұмыстары абсурд пен гротеск элементтеріне толы, қазақ ауылындағы қарапайым адамдар өмірінен шытырман әрі мысқыл аралас оқиғалар өрбітеді. Мысалы, «Қожайындарда» жоғарыда айтылған ағайындылар үйін жергілікті шенеуніктің озбырлығынан тартып алғалы жататын сюжет арқылы режиссер қарапайым халықтың жерінен айырылуы, әділетсіз жүйеге қарсы тұруы сынды түйткілдерді көрсетті де, «біз кімбіз, жеріміз қайда?» деген сұрақтарды алға тартты. Ержановтың кейінгі «Қара адам» («A Dark-Dark Man», 2019), «Сары мысық» (2020), «Ұлболсын» (2020) сияқты туындылары да қоғамдағы жемқорлық, әйел теңсіздігі, қылмыс пен арсыздық мәселелерін өзіндік стилі – ирония мен сюрреализмге жақын кинотілі арқылы жеткізді. Ол Канн кинофестивалінің бағдарламасына екі мәрте қатысып, Азияның ең үздік режиссері атағын да иеленді. Ержанов шығармашылығы ұлттық мінездің өзгерісін, әлеуметтік ортаның кеселдерін сыншыл көзбен қарап, кинематографиялық астармен жеткізеді.
Дарежан Өмірбаев – 1990 жылдардан бері келе жатқан тәжірибелі автор, оның «Кардиограмма», «Жол», «Студент», «Ақын» сияқты фильмдері қазақ қоғамының түрлі кезеңдердегі портретін сомдайды. Мысалы, «Студент» (2012) фильмінде Достоевскийдің «Қылмыс пен жаза» сюжетін қазіргі Алматы шындығына бейімдеп, нарық заманында ар-ұят ұғымының құнсыздануын бейнеледі. Ал «Ақын» (2021) картинасында ХХ ғасыр басындағы және бүгінгі қазақ ақынының тағдырын қатар өрбітіп, ұлт поэзиясының рухы мен замана шындығын салыстыра көрсетті. Өмірбаевтың тәсілі – минимализм мен символизм; диалогтан гөрі кадр композициясы мен киноның бейнелі тіліне мән береді. Бұл ерекшелік режиссердің қазақтың бай әдеби-рухани мұрасын терең түсініп, оны кинотілінде бейнелеуге ұмтылысын аңғартады. Оның шығармалары да шетелдік фестивальдерде жүлделерге ие болып жүр, кей сыншылар оны Орталық Азияның «Брессоны» деп атайды.
Жас режиссерлердің жаңа толқыны да назар аударуға тұрарлық. Мысалы, Фархат Шәріпов «Тренинг личности» (2018), «18 килогерц» (2020), «Схема» (2021) фильмдері арқылы қала жастарының күйзелісі мен қоғамның көлеңкелі тұстарын суреттеді. 2019 жылы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде Шәріповтің фильмі Гран-приді жеңіп алды. Сондай-ақ, Ерлан Нұрмұхамбетов түсірген «Қоңыр ат» («Horse Thieves. Roads of Time», 2019) фильмі Азиядағы беделді Бусан кинофестивалінің ашылуында көрсетілді. Ал Шәрипа Оразбаева түсірген «Мәриам» (2019) драмасы Локарно кинофестивалінің конкурстық бағдарламасына еніп, Везуль (Франция) фестивалінде Гран-приді иеленді. Осылайша, қазақ киносының жаңа буыны халықаралық аренада өзін танытып, ұлттық өмірдің өзекті тақырыптарын батыл көтеруде.
Жалпы, бүгінде ұлттық режиссерлердің тегеурінді шоғыры қалыптасып келеді деуге негіз бар. Кинотанушы Ерлан Төлеутайдың айтуынша, қазақ киносында соңғы жылдары Данияр Саламат, Кенжебек Шайқақов, Асхат Күшіншіреков, Елзат Ескендір сынды өзіндік қолтаңбасы бар авторлар буыны пайда болып, олардың ізін ала Азамат Шарғын, Бекзат Смадияр, Әріби Дәулі тәрізді келесі жас толқын өсіп келеді. Бұл режиссерлердің түсірген фильмдерінде нағыз кинематографиялық тіл барын атап өтеді мамандар. Демек, қазақ киносының авторлық бағыты жыл өткен сайын күшейіп, ұлттық экран өнерінің болашағы жарқын екенін көрсетуде.
Комедия жанры және тіл коллизиясы
Кең көрерменді күлдіртіп, көңілін көтеретін комедия жанры соңғы онжылдықта қазақ кинонарығының локомотивіне айналды. Алдыңғы қатарлы кассалық хиттердің дені – жеңіл әзілге құрылған отбасылық комедиялар. Мұндай фильмдердің басында шоубизнес саласынан келген шығармашыл тұлғалар тұр: мәселен, КВН ойындары арқылы танылған Нұртас Адамбай «Келинка Сабина» (2014) фильмін түсіріп, ұлттық мінез-құлықты әжуамен көрсететін тұрмыстық комедияны үлкен экранға алып шықты. Қалада өскен қазақ қызының ауылға келін болып баруы туралы бұл фильм көпшіліктің сүйікті комедиясына айналып, оның жалғасы да сәтті шықты. Сол сияқты, телевизиялық продюсер әрі актер Нұрлан Қоянбаев бастаған «Бизнес по-казахски» киносериалы жыл сайын жаңа елде түсірілетін желісімен (Түркия, Америка, Корея, Африка т.б.) жалғасып, қазақстандық көрерменді ғана емес, шетелдік аудиторияны да баурауда. Аталған комедиялар қарапайым тіл, түсінікті әзіл мен заман трендтерін қолдану арқылы көптің көңілінен шығып отыр.
Алайда, коммерциялық комедиялардың мазмұны мен тілдік сапасы жөнінде сын-пікірлер де жоқ емес. Сарапшылардың айтуынша, кейбір танымал комедиялар қазақ тілінің қолданысына кері әсерін тигізуде . Мәселе – фильмдердегі диалогтардың «шалақазақша» болуы, яғни қазақша және орысша сөздердің араласып қолданылуы. Мұны бір топ киногерлер өмір шындығы, қазіргі қала мәдениетінің айнасы деп ақтаса, басқа мамандар кино тілін сұйылтпай, таза әдеби норманы ұстануы керек деген пікірде. Шындығында, соңғы жылдары жарық көрген көптеген комедия сценарийлерін жазған жас авторлар қазақ тілін ана тілі ретінде еркін меңгермегендіктен, кейіпкерлердің тілі жартылай аударма, «калька» күйінде шығып жатады. Диалогтарда өмірдегідей еркін стиль береміз деген желеумен орысша араластырылып жазылуы жиі кездеседі, бірақ бұл көркемдік тәсілден гөрі тілдік олқылықтың белгісі деп бағаланады. Мысалы, продюсерлер көрермен көп шоғырланған қала жастары не көпшілік ортада шынайы қазақша «араласқан тілде» сөйлейді деген түсінікпен, фильм диалогтарын әдейі шұбарлатып жазады. Оның үстіне, кейде кейіпкердің деңгейін тіл арқылы көрсету үшін ауылдан шыққан образдарды әдейі қарапайым, шұбар тілде сөйлетіп, қала кейіпкерлерін орысша араластыра сөйлеумен «интеллигент» етіп бейнелеу клишесі байқалады. Мұндай таптаурын астыртын «отарлық сана» сарқыншағын нығайтады – яғни қазақ тілі кедей, тұрмыстық деңгейдің тілі, ал орысша сөйлеу белгілі бір биіктік пен байлықтың белгісі деген қате түсінікті күшейтуі мүмкін. Сондықтан кино тіліне жауапкершілікпен қарап, әсіресе мемлекет қолдауымен түсірілетін жобаларда әдеби норманы сақтау – қоғам алдындағы маңызды міндет деп қарастырылады.
Дегенмен, соңғы кездері бұл бағытта оң қадамдар бар. Көпшілікке арналған фильмдерде қазақ тілінің қолданылу аясы кеңейіп келеді: көрермен талабы бойынша негізгі комедиялық хиттардың қазақша дубляждалған нұсқалары шығарылып, прокатта қазақ тіліндегі сеанстар саны артты. Кейбір жас режиссерлер, керісінше, қазақы қалжыңды таза қазақ тілінде жеткізуге тырысып, сөз өнерінің байлығын көрсетуге көңіл бөлуде. Мәселен, «Әкім» (2019) фильмінде Нұртас Адамбай ауыл мен қала тіршілігін тоғыстырып, комедия тілін халықтық қарапайым мәнерге жақындатуға ұмтылды. Сонымен қатар, сатиралық комедиялар арқылы да әлеуметтік ой айтылуда – режиссер Ернар Нұрғалиевтің «Жаным, ты не поверишь!» (2020) фильмі қара комедия жанрында түсіріліп, қоғамның кейбір келеңсіз тұстарын әжуалады. Осындай ізденістер комедия жанрын тек жеңіл күлкіге емес, мәнді ой айтуға бағыттау қажеттігін көрсетеді. Қалай болғанда да, комедия – қазақстандық киноның маңызды құрамдас бөлігінің бірі және ол да ұлттық кодтың бір қырын – қазіргі қоғам психологиясын, тілдік болмысын, юморын – айқын бейнелеп отыр.
Анимация және деректі фильмдер
Отандық мультфильм және деректі кино салалары да ұлттық құндылықтарды жаңаша формада насихаттаудың құралына айналуда. Соңғы жылдары қазақ анимациясы қарқынды дамып, бірқатар толықметражды мультфильмдер жарық көрді. Олар негізінен балаларға арналғанымен, мазмұнында терең ұлттық тәрбие жатыр. Мысалы, 2018 жылы жарыққа шыққан «Мұзбалақ» анимациялық фильмі адам мен қыран құстың достығы туралы баяндайды. Онда қазақтың бүркітшілік дәстүрі, дала мен адамның үндестігі әсем көрініс тапқан. Бұл туынды халықаралық фестивальдерде «Үздік анимация» жүлделерін иеленіп, қазақ анимациясын әлемге танытты. Сондай-ақ, «Ер Төстік пен Айдаһар» (2013), «Күлтегін» (2019) сияқты мультфильмдер қазақ эпосы мен аңыздарын экранға шығарды – батырлар мен ертегі кейіпкерлері арқылы жас көрерменге ұлттық мифологияны жеткізді. Анимациялық фильмдердің кейіпкерлері қазақша сөйлеп, олардың бойындағы жалпыадамзаттық құндылықтар ұлттық колоритпен астасып беріледі. Бұл – қуантарлық үрдіс. Мультфильм өндірісіне мемлекет айтарлықтай қолдау көрсетуде: «Қазақфильм» студиясы мен жеке анимациялық студиялар бірлесіп еңбектеніп, «Алтын адам» сынды ірі жобалар жүзеге асуда (мәселен, «Алтын адамның» бюджеті 378 млн теңге, ~886 мың АҚШ доллары). Отандық аниматорлар алдағы уақытта өз туындыларын Netflix, ivi сияқты жаһандық платформалар арқылы көрсетуге ынталы. Бұл – ұлттық кодты жас ұрпаққа мультфильм тілімен таныстырудың жаңа белесі.
Деректі фильм жанры да қоғамдағы маңызды тақырыптарды қозғап, ұлттық бірегейлікті қалыптастыруға үлес қосуда. Соңғы жылдары қазақстандық деректі кино әлеуметтік мәселелерді ашық көтеруімен ерекшеленеді . Мәселен, режиссер Қана Бейсекеев пен Қайрат Нұрмұхамбетовтің «Жена» (2021) фильмі тұрмыстағы зорлық-зомбылық тақырыбын батыл көрсетті – төрт түрлі тағдыр арқылы бұл проблемаға қоғам назарын аудартты. Сол сияқты, Бейсекеевтің «Бала» (2017) деректі фильмі шетелдіктер асырап алған қазақ балаларын бірнеше жыл ізінен бақылап, жаһандану дәуіріндегі ұлт демографиясы және бала құқығы мәселелерін қозғады. Журналист Жанболат Мамай түсірген «Зұлмат. 1932» (2019) фильмі 1930-жылдардағы Ашаршылық нәубетін тарихи-саяси тұрғыда талдап, ұлт жадындағы ауыр кезеңге объектив ұсынды. Ал саясаттанушы Досым Сәтпаев қоры шығарған «Откочевники мёртвой степи» (2019) деректі фильмі Ашаршылық кезінде шетелге босып кеткен қазақтардың ұрпақтарымен сұхбаттасып, бұл қасіреттің халықаралық қырына назар аудартты. Қоғамдағы бүгінгі өзекті жайттар да деректі кино тілінде айтылуда: блогер Ринат Бәлғабаевтың «Не прикасайся» (2022) фильмі қазақстандық қыз-келіншектердің сексуалдық харассментке ұшырау оқиғаларын жинап, бұл тақырыптағы үнсіздікті бұзды. Оның ізін ала шыққан «Затмение» (2023) картинасы босанудан кейінгі депрессия туралы айтып, қазақ қоғамында бұрын ашық қозғала бермейтін мәселеге назар аударды. Бұл деректі фильмдер негізінен интернетте, әлеуметтік желілер мен YouTube-та таралып жатыр. Осылайша, деректі фильм жасаушылар онлайн-медианың мүмкіндігін пайдаланып, қоғамның ең жанды жерлеріне дер кезінде назар аудартуда. Шыншыл да жедел деректі кино ұлттық сананы оятуда, ұрпаққа қажетті сабақ беруде маңызды рөл атқаратыны сөзсіз.
Ұлттық кодты кино тілі арқылы ашу
Кино өнерінің құдіреті – көрерменге идеяны тікелей мәтінмен емес, визуалды әрі дыбыстық құралдармен әсерлі жеткізуінде. Қазақ киношығармашылары да ұлттық кодты ашуда экран тілінің барлық элементтерін тиімді пайдаланып келеді: көркем бейне (визуал), диалог пен тіл, музыка және дыбыстық атмосфера, сондай-ақ оқиғалық рәміздер.
Визуалдық шешімдер. Қазақ даласының кеңістігі – көптеген отандық фильмдердің ажырамас бөлігі әрі айшықты символы. Режиссерлер камера тілі арқылы туған жер табиғатын дербес кейіпкер деңгейіне көтеріп, ұлттық мінездің қалыптасуына әсер еткен фактор ретінде көрсетеді. Мысалы, эпикалық фильмдердегі ұлан-ғайыр дала көріністері еркіндік пен кеңдікті паш етсе, артхаус бағытындағы ауыл тіршілігін суреттейтін картиналарда жадау дала бейнесі кейіпкерлердің ішкі жалғыздығы мен тұйықтығын аңғартады. Жазиралы дала, асқар тау, құмды шөл, қатаң қыс – бұлардың бәрі қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен етене байланысты болғандықтан, экраннан көрінген сәтте-ақ көрермен санасында ұлттық ассоциациялар тудырады. Мысалы, «Мұзбалақ» анимациялық фильмінде таудың асқақтығы мен қыран құстың самғауы еркін рух пен қайсарлықты білдіреді . Ал Ермек Тұрсынов фильмдеріндегі шөлейттегі жалғыз ағаш немесе қураған бұта, от басында отырған кемпір сынды детальдар ежелден келе жатқан көшпенді болмыстың белгісіндей әсер қалдырады. Көптеген режиссерлер кең пландағы, панорамалық түсірілімдерді қолдануға мән береді – бұл көрерменге кеңістік тынысын сезіндіріп қана қоймай, кейіпкерлерді қоршаған ортасының аясында кішкентай етіп көрсетіп, адам мен табиғаттың арақатынасын философиялық тұрғыда ойландырады. Мұндай визуалды шешімдер ұлттық философияға жақын: қазақ танымында адам – табиғаттың бір бөлшегі ғана, оған тәуелді.
Визуалды рәміздер арқылы терең ой айтылатын тұстар да бар. Мысалы, Әділхан Ержанов «Құрылысшылар» (2011) фильмінде қараусыз қалған құрылыс алаңында үй тұрғызуға тырысқан бауырлардың тағдырын ақ-қара түсті (монохром) бейнемен көрсеткен. Ақ-қара гамма қорқыныш пен үмітсіздік сезімін күшейтіп, кейіпкерлердің жүйеге қарсы дәрменсіздігін аңғартады. Сол сияқты Әмір Байғазин «Өзенде» өзен суының бейнесін өркениет метафорасына айналдырса, Ермек Тұрсынов «Жатта» тас үңгірді бүкіл бір ұлттың оқшаулануының символы ретінде пайдаланды. Режиссерлер ұлттық өнердегі рәміздерді де жиі қолданады: мысалы, шеңбер тәрізді айналсоқтау – өмір мен өлімнің циклын білдіретін көне таным; фильмдерде осы формадағы мизансценалар кейіпкерлердің белгілі бір тұйық шеңбер ішінде шырмалған өмірін аңғартады. Сондай-ақ жылқы бейнесі көп фильмде еркіндік пен тәуелсіздіктің метафорасы іспеттес: «Көшпенділер» мен «Мың бала» тәрізді тарихи эпостарда тұлпарларсыз сахна жоқ, тіпті қазіргі заманның комедияларында да атқа мінген қазақ бейнесі кездесе қалса, ол кейіпкердің ерекше болмысын айқындап тұрады. Киіз үй, домбыра, қамшы сияқты этнографиялық реквизиттер де экранда тек декорация емес, ұлт рухының айнасы қызметін атқарады.
Тіл және диалог. Фильм кейіпкерлерінің тілі – ұлттық болмыстың тікелей көрінісі. Қазақстан киносында тіл мәселесі қашанда күрделі: кеңестік кезеңде фильмдердің басым бөлігі орыс тілінде түсірілсе, тәуелсіздікпен бірге қазақ тілінің мәртебесі артып, 1990 жылдар ортасынан кино өндірісінде мемлекеттік тіл қолданысын арттыру қолға алынды. Бүгінде отандық фильмдердің көпшілігінде диалогтар қазақ тілінде жүреді немесе қазақша нұсқасы қатар дайындалады. Бұл – ұлттық кодты сақтаудың бір жолы, өйткені тіл – мәдениет мәйегі. Кейбір туындылардағы кейіпкер сөзі қазақы мақал-мәтелдермен, жергілікті диалект, жаргон сөздермен байытылғанын байқауға болады. Мысалы, ауыл өмірін суреттейтін драмаларда үлкендердің аузынан «Өлім жеті ағайыннан келеді» не «Үй сыртында кісі бар» тәрізді нақылдар естілсе, ол бірден шынайылық әсерін күшейтіп, ұлттық тәрбиенің нышанын береді. Тарихи фильмдерде ежелгі шешендік өнерге тән тіркестер қолданылып, кейіпкерлер тілін заманауи сөйлеу мәнерінен әдейі алшақтау етіп жатады – бұл көрерменді өткен дәуірге сендіру амалы.
Сонымен қатар, тіл қолданысы тұрғысынан, жоғарыда айтылғандай, заманауи қалалық ортаға арналған фильмдерде қазақша мен орысшаның араласуы кездеседі. Мұны біреулер заман талабы деп ақтаса, енді біреулер ұлттық мәдениетке зиян деп санайды. Шын мәнінде, екі көзқараста да үлес бар: кино өмірдің айнасы болғандықтан, Алматы мен Астанадағы қазақ жастарының шынайы тілі қос тілде екенін жасыру – жасандылық болар еді. Бірақ, екінші жағынан, экранда көргенді көрермен үлгі тұтатынын ескерсек, кино тілінің тазалығы өте үлкен рөл атқарады. Өнертанушылардың «кино – идеология құралы, сондықтан тіл тазалығы басты бағыт болуға тиіс» деген пікірі бекер айтылмайды. Қазіргі қазақ киносында бұл тепе-теңдікті сақтау жолында жұмыстар жасалып жатыр: сценарий мәтіндерін әдеби редакторлардың сүзгісінен өткізу, актерлердің дұрыс дикциямен сөйлеуін қадағалау, түсірілім алаңында тіл мамандарын жұмылдыру сияқты қадамдар қолға алынуда. Жалпы, кино тілін байыту – ұлттық кодты сақтаудың ең маңызды шарттарының бірі, себебі тіл жоғалса, мәдениет те мәнін жоғалтатыны белгілі.
Музыка және дыбыстық атмосфера. Киноның эмоциялық әсерін арттыратын қуатты құралдың бірі – музыка. Қазақ фильмдерінде музыкалық сүйемелдеу ұлттық колоритті беру қызметін атқарады. Дәстүрлі домбыра күйлері, халық әндері, қобыздың зарлы үні – бұлардың бәрі көрермен санасында ұлттық ұғымдарды оятып, экрандағы оқиғаға жан бітіреді. Мысалы, «Көшпенділер» фильмінде композиторлар Төлеген Мұхамеджанов пен Карло Силиотто қазақтың көне күйлерінің әуезін симфониялық оркестр арқылы асқақтата орындады. «Мың бала» фильмінде жауынгерлер рухын көтеретін дәстүрлі әскери дабылдар (дауылпаз, шыңдауыл) пайдаланылды. Ал «Томирис» фильмінде сақ жауынгерлерінің айқайы, қобыз сарындары және түркі халықтарына ортақ көмеймен ән айту (горловой пение) элементтері естіліп, көшпенді әлемінің дыбыстық келбеті жасалды. Осындай шешімдер көрерменді тарихи атмосфераға кіргізіп қана қоймай, жүрегінде ұлтымызға тән мақтаныш сезімін тудырады.
Қазіргі заман тақырыбындағы картиналарда да музыка ұлттық ерекшелікті бере алады. Мысалы, жастар туралы фильмдерде заманауи өңдеуден өткен халық әндері немесе этно-джаз, этно-поп жанрындағы әуендер жиі естіледі – бұл дәстүр мен жаңашылдықты ұштастырудың бір жолы. Кейбір авторлар мүлде музыка қолданбай, натуралды атмосфера жасауға тырысады (тек эпизод ішіндегі орта табиғи дыбыстар – мысалы, үйлену той сахнасында естілетін «Жар-жар» әні немесе бақта шырқалатын халық әні болмаса). Бірақ, жалпы алғанда, музыкалық фонсыз фильм сирек; көпшілік туындылар саундтрек арқылы ұлттық реңкті арттырып отырады. Мысалы, Ермек Тұрсыновтың «Шал» фильмінде таң сәрідегі даланың тыныштығын кенет бұзатын бөрінің ұлығаны мен артынан естілетін қобыздың күңіренген сарыны – көрерменге қазақ ауылының түнгі атмосферасын сезіндіреді. Ал комедияларда жиі қолданылатын жеңіл әуендердің арасына қосылған домбыраның шағын шертпелері немесе таныс халық әнінің әуені (мысалы, үйлену той көріністерінде «Жар-жар» әнінің әуезі) көрерменнің езуіне күлкі үйіртіп қана қоймай, «бұл – өзіміздің қазақы орта» деген әсер береді.
Сюжет және ұлттық болмыс. Кез келген фильмнің негізі – оқиға желісі. Ал сол оқиғадағы кейіпкерлердің мінезі мен қабылдайтын шешімдері де ұлттық болмысты қамтиды. Қазақ киносындағы сюжеттерде отбасы құндылығы, үлкенге құрмет, туыстық байланыстар, қонақжайлық сияқты ұлттық ерекшеліктер жиі көрініс табады. Мысалы, көптеген драмаларда басты кейіпкер қиындыққа тап болса, ауылдағы ағайынның немесе ата-әженің қолдауына сүйенеді – бұл қазақы ортадағы туыстық институтының беріктігін көрсетеді. Комедия жанрында жиі кездесетін жағдай – қала тәрбиесін алған жас қыздың ауылға барып жатсынуы немесе керісінше, ауыл баласының қала тіршілігіне бейімделуі; мұның бәрі дәстүр мен жаңашылдықтың қақтығысын әзіл арқылы көрсетіп, екі ортадағы айырмашылықтарды алға тартады. Мұндай сюжеттер астарында «тамырыңды ұмытпа, дәстүріңді сыйла» деген ой жатады.
Тарихи фильмдердің сюжеттік арқауы ұлт бірлігі және тәуелсіздік үшін күрес идеяларына құрылады – мұнда батырлық эпос сарыны көрініс табады. Ал қазіргі заманғы әлеуметтік драмаларда әділдікке қол жеткізу, отбасын сақтап қалу, ар-ожданды биік ұстау сияқты мотивтер ұлттық таным тұрғысынан баяндалады. Мысалы, «Бақыт» (2022) фильмінде басты кейіпкер әйел айналасындағыларға бәрін бақытты етіп көрсететін қызғылт бетперде киіп жүрсе де, шын мәнінде оның құпиясы бар – жылдар бойы жасырып келген «екінші отбасысы» бар екені белгілі болады. Бұл сюжет арқылы автор қазақ қоғамындағы отбасы институтының кей тұстары қате түсініктерге негізделгенін, әйелдің шектен тыс шыдамдылығы мен өз бақытын құрбан етуі идеализацияланғанын сынайды. Яғни заманауи психологиялық драма ұлттық менталитеттегі проблеманы көтеріп отыр.
Көптеген фильмдерімізде жиі қайталанатын бір мотив – ана тақырыбы. Анаға деген құрмет пен сағыныш сезімі қазақтың талай жыр-дастанында жырланған, бұл кинодан да көрініс тапты. Мысалы, «Анаға апарар жол» (2016) фильмінде соғыс жылдарының ауыр сынақтарына қарамастан, бір ананың баласын аман көруге деген ұлы махаббаты суреттеледі. Бұл сюжет арқылы авторлар мейірім мен анаға деген сүйіспеншілік – ұлттық руханиятымыздың өзегі екенін ұқтырды. Сол сияқты, әке мен бала, ата мен немере арасындағы сабақтастық көптеген туындыларда өзек болып, ұлттық тәрбиенің үзілмес арқауы дәріптеледі.
Қорыта айтқанда, визуалдық эстетикадан бастап кейіпкер тілінің ерекшелігіне, музыкалық фон мен сюжет арқауына дейін – қазақ киносының әрбір құрамдас бөлігі ұлттық болмысты бейнелеуге үлес қосады. Бірі ашық, бірі терең қабатта көрінгенімен, осы элементтердің бірлігі экраннан бізге таныс, жүрекке жылы «өз әлемімізді» көрсетеді. Ұлттық кодты кино тілі арқылы ашу дегеніміз – көрермен жүрегіне ұлттық рух дәнін егу деген сөз. Қазақ фильмдерін көрген адам кадрдан қоңыр дала келбетін, домбыра үні мен ана тіліндегі сөзді, дәстүрлі салт көріністерін көріп, өз мәдениетінің айрықша әлеміне бойлайды. Міне, осы сезім – бүгінгі жаңа қазақ киносының ең үлкен жетістіктерінің бірі.
Киноиндустрияның дамуы және жаңа платформалар
Қазақ киноөнері тек шығармашылық тұрғыда ғана емес, өндірістік-индустриялық жағынан да жаңа белеске көтерілуде. Соңғы жылдары фильм түсіру, тарату және көрерменге ұсыну процесінде елеулі жүйелі өзгерістер болды.
Алдымен, кино өндірісінің құрылымына тоқталсақ: 2010 жылдардан бастап мемлекеттік «Қазақфильм» студиясымен қатар көптеген жекеменшік киностудиялар бой көтерді. Бұған дейін ірі тарихи немесе әлеуметтік маңызы бар фильмдерді көбіне мемлекет қаржыландырса, енді тәуелсіз продюсерлер үлкен жобаларды өз мойнына алып, жеке инвесторлар тарту арқылы жүзеге асыруда. Мысалы, режиссер Ақан Сатаев 2017 жылы өзінің жеке «Sataifilm» студиясын құрып, сол арқылы «Анаға апарар жол», «Томирис», «Дос-Мұқасан» сияқты фильмдерді өндіріске енгізді. Дәл сол сияқты, жас режиссер Айсұлтан Сейітов пен продюсер Еркебұлан Құлышбаев негізін қалаған Qara Studios шетелдік бейнебаяндар мен жарнамалар өндірісінде жинаған тәжірибесін пайдаланып, Қазақстанда креативті студия құрды. Бүгінде Qara Studios фильм, клип, жарнама түсірумен қатар OYU Fest сияқты мәдени шараларды ұйымдастырып, жас өнерпаздарды қолдау платформасына айналды. Мұндай жаңа студиялардың басты ерекшелігі – олар бизнес пен шығармашылықты тең ұстауға тырысады. Мысалы, Qara Studios негізін салушылардың бірі Е. Құлышбаев: «Біз тек онлайн-кинотеатр ашып жатқан жоқпыз. Біз көрерменнің қазақша өнімді көріп, оған мақтануын әдетке айналдырмақпыз» деп атап өтті. Шынында да, соңғы жылдары жеке өндіріс компаниялары саны артты (жылына 40–50 фильмнің 75%-ын солар өндіреді ), бұл бәсекені күшейтіп, киноның сапасын жақсартуға түрткі болды.
Фильмдерді қаржыландыру және прокатқа шығару саласында да өзгерістер орын алды. 2019 жылы Қазақстанда «Кинематография туралы» заң қабылданып, Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы құрылды. Бұл орталық жыл сайын конкурстық іріктеу арқылы перспективалы жобаларға қаржы бөліп, отандық киноөндіріске жаңа серпін беруді көздейді. Мемлекет тарапынан киноны дамытуға қомақты қаржы қарастырылған: шетелдік сарапшылардың айтуынша, Орталық Азияда Қазақстан кинематографияға ең көп инвестиция құятын ел . Алайда жүйені жүзеге асыру тетіктері әлі де жетілдіруді қажет етеді деп санайды мамандар . Продюсерлердің пайымынша, киноны қолдау жүйесінің құқықтық базасы мен өтінімдерді қарастыру рәсімдерін жеңілдету керек – бұл жөнінде ұсыныстар талқылануда. Дегенмен, мемлекет қолдауының арқасында соңғы жылдары бірнеше ірі жоба (тарихи эпопеялар, балалар фильмдері, авторлық картиналар) жарық көріп, халықаралық аренаға шықты.
Дистрибуция мәселесіне келсек, отандық фильмдердің кинотеатрларға жол тартуы 2010 жылдар басында біршама қиын болса, қазір жағдай түзелді. Бүгінде Қазақстанның барлық өңірлерінде заманауи кинотеатрлар ашылып, олардың желісі кеңейді. Мысалы, 2010 жылы елде бар болғаны 66 кинотеатр жұмыс істесе, он жылдан кейін олардың саны екі еседен аса көбейді. Цифрлық проекция техникасының енгізілуі, билеттерді онлайн сату жүйелерінің пайда болуы (Ticketon.kz т.б.) прокат саласын заманауиландыра түсті. Қазір кинотеатрлар әр қаладағы ойын-сауық орталықтарының ажырамас бөлшегіне айналды және жергілікті өнімді көрсетуге мүдделі. Оның үстіне, заңнамаға сәйкес, шетелдік фильмдерді қазақ тіліне аударып (дубляж немесе субтитрмен) көрсету талабы күшіне енді, бұл да мемлекеттік тілдің киноиндустриядағы позициясын нығайтуға септігін тигізуде.
Индустрияның жаһандануы және жаңа технологиялардың дамуы қазақ киносын таратудың балама жолдарын да қалыптастырды. Соңғы жылдары стримингтік онлайн-платформалардың маңызы артып келеді. Әлемдік Netflix, Amazon Prime секілді сервистер каталогында қазақ фильмдері көріне бастады (мысалы, «Томирис» фильмі Amazon платформасында қолжетімді, Әмір Байғазин мен Әділхан Ержановтың туындылары MUBI тізіміне енген). Ал 2025 жылы Қазақстанда алғашқы ұлттық стриминг платформасы – Unico Play ресми іске қосылды. Uni-Q Group медиа компаниясы құрған бұл сервисте 10 мың сағаттан астам контент жинақталды: оның ішінде түрлі жанрдағы отандық фильмдер, соңғы жылдары түсірілген 6 түпнұсқа қазақстандық сериал, сондай-ақ шетелдік туындылардың қазақша дыбысталған нұсқалары бар. Unico Play командасы «біз жай ғана онлайн-кинотеатр емес, көрерменнің қазақша өнімді көру әдетін қалыптастыруды көздейміз» деп мәлімдеді. Расында, интернет-платформалар арқылы қазақстандықтар өз фильмдерін кез келген уақытта көре алады, ал ол фильмдердің түпнұсқа тілінде (қазақша) таралуы да қамтамасыз етілуде. Мұның тағы бір пайдасы – шетелдегі қандастар немесе халықаралық көрермен қазақ киносымен танысу мүмкіндігін алады. Мысалы, Unico Play платформасы әлемнің кез келген нүктесінен қолжетімді болмақ. Сондай-ақ, YouTube сияқты ашық платформалар да маңызды рөлге ие: көптеген деректі фильмдер, қысқаметражды жобалар, жас режиссерлердің веб-сериалдары алдымен интернетте танымал болып, кейін үлкен студияларға жол тартуда. Демек, онлайн-технологиялар қазақ киносын жаңа тарату деңгейіне шығарып, көрермен аясын кеңейтіп отыр.
Кино саласындағы ілгерілеу Қазақстанның халықаралық мәдени имиджіне де оң ықпалын тигізуде. Соңғы жылдары қазақстандық фильмдер атышулы шетелдік фестивальдерде жүлде алуды былай қойғанда, жаһандық сыйлықтарға (мысалы, «Алтын глобус» және «Оскар») да үміткер ретінде ұсыныла бастады  . Бұл – үлкен жетістік. Мәселен, 2018 жылы актриса Самал Есләмова шетелдік картинадағы рөлі үшін Канн фестивалінде үздік әйел бейнесі жүлдесін иеленіп (Орталық Азия тарихында тұңғыш рет), қазақстандық кино мамандарының біліктілігін паш етті. 2022 жылы Берлин кинофестиваліне үш бірдей қазақстандық фильм («Бақыт», «Схема», «Ақын») қатысып, ішінен «Бақыт» көрермендер жүлдесін жеңіп алды. Мұндай жаңалықтар қазақстандықтарды марқайтып қана қоймай, мемлекет тарапынан ұлттық киноға деген қызығушылықты арттырды.
Қазақстан ішіндегі кинофестивальдер мен мәдени шаралар да ұлттық киноның дамуына серпін беретін алаңға айналды. 1998 жылдан бері тұрақты өтіп келе жатқан «Еуразия» халықаралық кинофестивалі Орталық Азиядағы ең ірі кинофорум саналады және ол арқылы жыл сайын отандық фильмдер шетелдік мамандар назарына ұсынылады. «Еуразия» фестивалі жас киногерлерді қолдау, Еуропа мен Азия киноөнерін тоғыстыру миссиясын атқарып, көптеген жергілікті таланттардың әлемдік аренада танылуына мүмкіндік жасады. Бұдан бөлек, «Бастау» (жас режиссерлер мен студенттерге арналған фестиваль), «Астана» халықаралық экшн-кинофестивалі (Т. Бекмамбетованың бастамасымен бірнеше жыл өтті), «Шәкен жұлдыздары» (отандық киноны қолдау мақсатында Асанәлі Әшімов негізін қалаған) және «Байқоңыр» (қысқаметражды фильмдер фестивалі) сияқты шаралар да соңғы онжылдықта пайда болып, дәстүрге айналды. Бұл фестивальдер арқылы киногерлер тәжірибе алмасып, көрермендер жаңа туындылармен танысады; сонымен бірге Қазақстанға шетелдік кино мамандары келіп, шеберлік сабақтарын өткізеді. Соңғы жылдары киноиндустрияға инвестор тарту және бірлескен өндірісті дамыту үшін киножәрмеңкелер (film market) ұйымдастыру ісі де қолға алынды – мысалы, 2025 жылы Алматыда тұңғыш рет Eurasian Film Market өтті, онда жергілікті студиялар өз жобаларын халықаралық дистрибьюторларға таныстырды.
Кадрлық әлеует пен инфрақұрылымның дамуы да индустрияның іргесін кеңейтуде. Қазақстанның өнер оқу орындары (Т. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы, ҚазҰӨУ, Назарбаев Университеті Медиа мектебі т.б.) жыл сайын кино саласына жаңа мамандар қосуда. Жастар қысқаметражды фильмдер түсіріп, халықаралық байқауларға қатысып шыңдалуда. Мемлекеттің «Болашақ» бағдарламасы арқылы шетелде білім алған киномамандар да индустрияға араласып, саланың техникасы мен технологиясын меңгерген жаңа буын өсіп келеді – операторлар, дыбыс режиссерлері, сценографтар, аниматорлар, монтажерлер.
Қорыта айтқанда, қазақ киносының индустриялық базасы нығайып, тіпті көршілес елдерге өнім экспорттай алатындай деңгейге көтерілуде. Кино енді тек өнер мен идеология құралы ғана емес, экономиканың бір саласына айналып келеді. Бұл үдерісте онлайн-платформалар, тәуелсіз студиялар, фестивальдер және мемлекеттік саясат – бәрі бірлесе әрекет етуде. Алдағы мақсат – осы жетістіктерді еселей отырып, ұлттық киноны әрі қарай дамыту әрі оны әлемдік кино кеңістігінің бөлшегіне айналдыру. Продюсерлердің айтуынша, қазір Қазақстан киноиндустриясы Оңтүстік Кореяның 10–15 жыл бұрынғы жағдайына ұқсас кезеңде тұр: жергілікті нарықта өз фильмдеріміз үстемдік етіп, авторлық және коммерциялық бағыт қатар гүлденуде. Егер осы қарқын сақталса, алдағы жылдарда қазақ киносынан «Оскар» немесе Каннның басты жүлделерін алатын туынды шығуы да ғажап емес деген үміт бар. Мұндай биік межеге қол жеткізу – киноиндустрияны дамытудың заңды нәтижесі болмақ.
Қорытынды
Тәуелсіздік дәуірінде қалыптасқан жаңа қазақ киносы ұлттық код пен заманауи стильді астастыру арқылы зор табыстарға қол жеткізді. Бір жағынан, жас режиссерлер өз шығармаларында халқымыздың болмысын тереңнен танып, оны бүгінгі өмірдің көріністері арқылы паш етсе, екінші жағынан, техникалық және көркемдік тұрғыда халықаралық талаптарға сай, жаңашыл тілде сөйледі. Соның нәтижесінде қазақ киносын әлем таныды, ал отандық көрермен өз киносына деген сенімін қайта тапты.
Бүгінгі таңда қазақстандық қоғам да өзін-өзі тану жолында тұр – көпшілік «біз кімбіз, еліміз бен мәдениетіміздің мәні неде?» деген сұрақтарды жиі қоя бастаған кезең. Осындай тұста кино – ұлттық идеологияның ең ықпалды құралы ретінде – осы сұрақтарға көркем жауап беріп, елдің рухын көтеретін күшке айналды. Жаңа қазақ фильмдері көрерменге ұлттық тарих пен мәдениетке жаңаша қарауға түрткі болып, санаға әрі жүрекке әсер етуде.
Әрине, алда әлі атқарылар істер де жоқ емес: кино тілін жетілдіру, нарықтық бәсекеде сапаны қолдау, ана тілімізді экранда әдемі етіп көрсету – осының бәрі күн тәртібінде тұр. Дегенмен қазірдің өзінде ұлттық кино өнері жаңа белеске көтерілгені анық. Қазақ режиссерлері өз қолтаңбаларын табысты қалыптастырып, жанрлық диапазонын кеңейтті; фильмдеріміз халықаралық бәйгелерде мойындалды; кино саласы бизнес және мәдени индустрия ретінде қанат жайды.
Осы үрдіс жалғасатын болса, қазақ киносының келешегі кемел: отандық картиналар ішінен дүние жүзін таңдай қақтырар туындылар шығар күн де алыс емес. Ең бастысы – ұлттық кодымызды жоғалтпай, оны заман ағымымен үйлестіре білу. Жаңа қазақ киносы осы ұстаныммен дамыса, экраннан өз болмысымызды көріп қуанатын, рухтанатын сәттеріміз әлі көп болмақ. Ұлттық кино – ұлт рухының айнасы десек, сол айнамыз ешқашан көмескі тартпасын деп тілейміз.