Тарихта араларын мыңдаған шақырым мен бірнеше ғасыр бөліп тұрса да, түп-тамыры бір жерде тоғысқандай аңыздар болады. Қазақ даласындағы Алаша хан туралы шежіре мен көне түркілердің Ашина әулеті жайлы аңызы – соның бір мысалы. Зерттеушілердің бір бөлігі бұл екі оқиғаның негізінде бір тарихи тұлғаның ізі жатуы мүмкін екенін айтады.

Ертедегі аңыз бойынша, Алаша ханның денесінде дағы болған. Соны көріп шошынған әкесі сәбиін далаға тастап кетуді бұйырады. Алайда бала тірі қалып, есейген соң төңірегіне қуғындалған адамдарды жинап, тұтас елдің негізін қалайды. Кейін оның ұрпақтарынан қазақтың үш жүзі тарайды деген түсінік қалыптасқан. Ал «Алаш» ұраны сол ханның есімімен байланыстырылған.

Көне түркілердің Ашина туралы аңызы да осыған өте ұқсас. Онда да қырғыннан аман қалған жалғыз бала туралы айтылады. Оны қасқыр асырап, кейін сол ұрпақ Алтай тауларынан шығып, Ұлы Түрік қағанатының негізін қалайды.

Екі аңыздағы ортақ желі бірден байқалады: тағдыр тәлкегіне түскен бала, қуғындалғандар тобы, кейін тұтас халықтың қалыптасуы және қасиетті тау бейнесі. Авторлар мұны кездейсоқ ұқсастық емес, ортақ тарихи жадтың көрінісі болуы мүмкін деп болжайды.

Алаш пен Ашина атауларының байланысы бар ма?

Кейбір зерттеушілер «Алаш» пен «Ашина» сөздерінің түбірі ортақ болуы мүмкін екенін айтады. Қазақ тіліндегі «ала» сөзі «ала-құла», «шұбар» деген мағынаны білдіреді. Ал «Ашина» атауы кейбір деректерде «көк бөрі» немесе «асыл текті» ұғымымен байланыстырылған. Түркі дүниетанымында көк түс аспан мен биліктің белгісі болған.

Осылайша, «ала бала» мен «көк бөрі» бейнесі бір адамның тағдырмен белгіленген ерекше тұлға екенін сипаттайтын екі түрлі символ болуы мүмкін деген пікір айтылады.

Ашина әулеті Алтайдан шыққан

Аңыздардағы басты географиялық орталық – Алтай. Түркі шежірелерінде дәл осы өңір қасиетті мекен ретінде сипатталады. Қытай деректерінде де Ашина әулетінің Алтайға келіп, сонда темір өңдеумен айналысқаны жазылған.

Зерттеушілер болжамынша, Ашина әулетінің түп-тамыры Алтай мен Оңтүстік Сібірді мекендеген динлин және теле тайпаларына барып тірелуі мүмкін. Олар көшпелі өмір сүріп, темір ұсталығын жақсы меңгерген.

III-IV ғасырларда бұл тайпалардың бір бөлігі қазіргі Қытайдың Ганьсу аймағына көшіп, Солтүстік Лян мемлекетінің құрамында әскери қызмет атқарған деген деректер бар. Кейін мемлекет құлаған соң олар қайтадан Алтайға оралады.

Түрік қағанаты қалай құрылды?

Ашина әулетінің күшеюі VI ғасырда айқын байқалды. 552 жылы Бумын қаған жужандарға қарсы көтеріліс жасап, Бірінші Түрік қағанатын құрды. Осылайша шағын ғана әулет аз уақыт ішінде Еуразиядағы ең ықпалды күштердің біріне айналды.

Бумын қағанның бауыры Істеми батысқа қарай жорық жасап, Орта Азия мен Ұлы Жібек жолының маңызды бөлігін бақылауға алды. Ал Мұқан қаған тұсында Түрік қағанаты ең қуатты кезеңіне жетті. Қытай деректерінде оның «қатал, батыл әрі соғысты жақсы көретін билеуші» болғаны жазылған.

Нәтижесінде түркілердің ықпалы Қара теңізге дейін жетті.

Түркі тілі қалай үстемдікке ие болды?

Түрік қағанаты күшейгеннен кейін Орталық Азиядағы тілдік жағдай да өзгере бастады. Бұған дейін бұл аймақта сақ, соғды, ғұн және басқа да халықтар әртүрлі тілде сөйлеген. Алайда уақыт өте келе түркі тілі бүкіл дала кеңістігінің ортақ тіліне айналды.

Белгілі ғалымдар Александр Вовин, Питер Голден және Этьен де ла Весьердің зерттеулерінде түркілену процесі әскери және саяси ықпал арқылы жүргені айтылады. Түркі тілі билік жүргізудің, сауданың және әскери қатынастың негізгі құралына айналған.

Сондықтан бүгінгі қазақ, қырғыз, өзбек немесе ұйғыр секілді халықтар бір ғана тайпадан емес, түрлі этностардың түркі тілі аясында бірігуінен қалыптасты деген тұжырым жасалады.

Ұлытаудағы Алаша хан кесенесі

Алаша хан кесенесі Ұлытау өңірінде орналасқан. Бұл аймақ тарихи тұрғыда көшпелі халықтар үшін маңызды орталықтардың бірі саналған. Кейін Жошы ханның да осы маңға жерленуі Ұлытаудың ерекше мәртебесін айқындай түседі.

Авторлардың пайымынша, Ашин есімді тарихи тұлға шынымен өмір сүрген болса, оның Ұлытауда жерленуі де мүмкін. Өйткені көшпелі тайпалар үшін мыңдаған шақырым жол жүру қалыпты құбылыс болған.

Бір адам – екі түрлі тарихи жады

Мақала авторларының негізгі ойы – Алаша хан мен Ашина туралы аңыздардың түбінде бір тарихи тұлға жатуы ықтимал деген болжам. Бір халық оны «Алаша» деп есте сақтаса, енді бірі «Ашин» ретінде таныған болуы мүмкін.

Тарих нақты жауап бермесе де, қазақ даласындағы Алаша хан туралы аңыз бен түркі әлеміндегі Ашина әулетінің шежіресі арасында терең байланыс бар екені анық байқалады. Ал бұл байланыс түркі халықтарының ортақ тарихи жадын түсінуге жаңа көзқарас қалыптастыруы мүмкін.