11 сәуір – Дүниежүзілік Паркинсон ауруына қарсы күрес күні. Бұл дата кездейсоқ таңдалмаған. Себебі 1755 жылы дәл осы күні бұл дертті алғаш рет сипаттап, ғылыми еңбек жазған ағылшын дәрігері Джеймс Паркинсон дүниеге келген. Бұл күннің басты мақсаты – қоғамның назарын осы ауыр дертке аудару, науқастар мен олардың жақындарына қолдау көрсету және аурудың алғашқы белгілерін танудың маңыздылығын түсіндіру. Паркинсон ауруы – бұл орталық жүйке жүйесінің созылмалы үдемелі ауруы. Ол негізінен қозғалыс белсенділігіне жауап беретін ми жасушаларының (нейрондардың) біртіндеп бұзылуымен сипатталады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының дерегінше, бұл әлемдегі ең жылдам таралып жатқан неврологиялық дерттердің бірі.

Дерттің туындау себебі неде?

Біздің миымызда қозғалысты реттейтін дофамин атты ерекше нейромедиатор (химиялық зат) бөлінеді. Паркинсон ауруы кезінде мидың «қара затындағы» (substantia nigra) нейрондар өле бастайды, соның салдарынан дофамин деңгейі күрт төмендейді. Бұл мидың денеге дұрыс сигналдар жіберу қабілетін бұзады.

Аурудың алғашқы белгілері: Нені жіберіп алмау керек?

Көптеген адамдар Паркинсон ауруын тек қолдың дірілімен (тремор) байланыстырады. Алайда, дерттің алғашқы нышандары әлдеқайда ерте және байқалмай басталуы мүмкін:

• Қозғалыстың баяулауы (Брадикинезия): Күнделікті іс-әрекеттерді (түйме қадау, тіс тазалау, тамақ ішу) орындау қиындап, ұзақ уақыт алады.
• Діріл (Тремор): Көбіне демалыс кезінде басталады. Саусақтардың «түйіршіктерді санау» немесе «дәрі езу» сияқты қозғалысы байқалады.
• Бұлшықеттердің сіресуі (Ригидтілік): Қол-аяқтың буындары қатайып, қозғалыс кезінде қарсылық сезіледі.
• Позаның тұрақсыздығы: Адам тепе-теңдікті сақтаудан қалады, жүрісі өзгереді (ұсақ адымдармен жүру, қолды сермемей қозғалу).
• Қосымша белгілер: Иіс сезудің төмендеуі, жазудың кішірейіп кетуі (микрография), бет әлпетінің қимылсыз қалуы («маска тәрізді бет»).

Паркинсон ауруының кезеңдері

Дерт бірден емес, біртіндеп дамиды. Әлемдік медицинада Хен-Яр шкаласы бойынша 5 кезеңге бөлінеді:

1-кезең: Белгілер дененің тек бір жағында ғана байқалады.

2-кезең: Екі жақты белгілер пайда болады, бірақ тепе-теңдік сақталады.

3-кезең: Жүріс-тұрыс бұзылады, бірақ науқас өзіне-өзі қызмет ете алады.

4-кезең: Қозғалыс айтарлықтай шектеледі, көмекші құралдар қажет.

5-кезең: Науқас төсекке таңылады немесе мүгедектер арбасына тәуелді болады.

Заманауи емдеу әдістері

Қазіргі уақытта Паркинсон ауруын толық емдеп жазатын дәрі жоқ, бірақ заманауи медицина науқастың өмір сүру сапасын жоғары деңгейде сақтауға қауқарлы:

Дәрі-дәрмектер: Мидағы дофамин тапшылығын толтыратын препараттар (мысалы, Леводопа).

Хирургиялық әдіс (DBS): Мидың терең стимуляциясы. Миға электродтар орнатылып, олар діріл мен сіресуді басатын импульстер жібереді.

Оңалту: Физиотерапия, логопедпен жұмыс (сөйлеуді сақтау үшін) және тұрақты дене жаттығулары.

Алдын алу және қолдау

Ғалымдар Паркинсон ауруының алдын алу үшін салауатты өмір салтын сақтауды, құрамында антиоксиданттары көп тағамдарды тұтынуды және миды үнемі жаттықтыруды (оқу, жұмбақ шешу, жаңа тіл үйрену) ұсынады.

Ең бастысы – психологиялық қолдау. Бұл дертке шалдыққан жандар көбіне торығуға (депрессия) түседі. Олардың айналасындағы адамдардың түсіністікпен қарауы, шыдамдылық танытуы науқастың ұзақ әрі бақытты өмір сүруіне септігін тигізеді.

Паркинсон ауруы – бұл үкім емес. Дертті ерте анықтау және дұрыс таңдалған терапия науқасқа ұзақ жылдар бойы белсенді өмір сүруге мүмкіндік береді. Егер жақындарыңыздың қозғалысынан немесе мінез-құлқынан жоғарыда аталған белгілерді байқасаңыз, дереу невролог маманға жүгіну қажет.