Қазақ қоғамында отбасы институты ұлттық мәдениеттің маңызды әрі тұрақты қалқаны болып табылады. Алайда қазіргі кезде отбасылық өмірде күрделі өзгерістер байқалуда. Мәселен, ресми статистикаға сәйкес Қазақстанда шаңырақ көтерген әрбір үшінші отбасы ажырасумен аяқталады. Бұл көрсеткіш урбанизация, цифрлық орта, экономикалық дағдарыстар және гендерлік рөлдердің өзгеруі сияқты факторлардың отбасына ықпалын айқын көрсетеді. Осылайша, отбасы институтының берік болуы үшін қазіргі заман талаптарына бейімделе отырып, ұлттық салт-дәстүр мен құндылықтарды сақтап қалу маңызды, деп хабарлайды El.kz интернер порталы.
XXI ғасырда урбанизация қарқынды жүріп, Қазақстан халқының шамамен 63%-ы қалада тұрады. Қалаға қоныс аударудың әсерінен бұрынғы кеңейтілген отбасылардың орнына ата-ана мен баладан тұратын шағын нуклеарлы отбасылар көбейіп келеді. Қалалық ортада тұрғындардың жұмыс кестесі мен тұрмыс жағдайының тығыздығы артуына байланысты ата-аналар балаларына жеткілікті уақыт бөле алмай отыр. Мысалы, жақында жүргізілген зерттеу ата-аналардың 38,6%-ы жұмыстың көптігінен балаларға көңіл бөле алмайтынын анықтады. Осындай жағдайда баланың тәрбиесіне әжелері мен аталары араласуы артты: сауалнамаға қатысқандардың шамамен 90%-ы ата-әжені бала тәрбиесіне тарту дәстүрі ұлттық құндылықтарды және үлкенді сыйлау сезімін қалыптастыруға оң әсер ететінін атап көрсетті. Демек, урбанизация отбасылық құрылымды өзгертсе де, ұлттық дәстүрлі отбасылық байланыстардың маңызы сақталуда.
Цифрлық дәуірде Қазақстанда интернет пен электронды қызметтер кеңінен қолданылады. 2024 жылдың басында интернет пайдаланушылар саны 18,19 миллионға жетіп, халықтың 92,3%-ын құраған. Бұл цифрлық ортамен отбасылық қарым-қатынастың жаңа үлгісі қалыптасқанын білдіреді. Балалар мен жасөспірімдер ерте жастан цифрлық кеңістікке енуде: ресми шектеулер 13 жастан басталатын болса да, 9-10 жастағы балалардың 60%-ы және 11-12 жастағылардың 66%-ы өздерінің жеке интернет-аккаунттарына ие екені анықталды. Цифрлық технологиялар білім мен ақпаратқа қолжетімділікті арттырса, экранға көп уақыт бөлу отбасылық қарым-қатынасты әлсіретуі мүмкін. Жастар арасындағы әлеуметтік желі мен ойындарға тәуелділік, сондай-ақ интернеттегі зиянды контенттің ықпалы сияқты мәселелер пайда болып отыр. Сондықтан мемлекет цифрлық қауіпсіздік шараларын күшейтуде: мысалы, кәмелетке толмағандарға арналған арнайы SIM-карталар енгізу жоспарланып жатыр. Цифрлық орта отбасы мүшелерінің ара қатынасын өзгертсе де, сандық сауаттылықтың артуы жаңа байланыс мүмкіндіктерін де ашады.
Қазақстан экономикасы нарықтық қатынасқа көшіп, әлемдік нарыққа тәуелді салаларда жұмыс істеуде. Жеке табыстар өскенімен, отбасы бюджетіне қарыз бен шығындар да көбейді. 2024 жылы отбасылық несиелер көлемі қарқынды өтіп, тұрғындардың қарызы жалақысының 49%-ын құрап, 2008-2009 жылғы экономикалық дағдарыс деңгейінен асты. Бұл қаржы тұрақсыздығы кейбір отбасыларға ауыр тиді. Мысалы, ұлттық статистикаға сәйкес 2024 жылы үйлену тойларын өткізу үшін 34% отбасылар қарызға белшеден батты. Қонақжай қазақстандық дәстүр бойынша той-томалақ пен қалыңмал талаптары әлі де маңызды: сауалнама нәтижесінде респонденттердің 72%-дан астамы қызға берілетін қалыңмал мен сый салуға оң көзқарасты білдірді. Дегенмен көптеген қазақстандықтар (60%-дан астамы) артық шығынға баратын несиелік той-томалақтарды сын көзбен қарайтынын көрсетті. Айта кетері, соңғы деректер бойынша елдегі кедейлік деңгейі 7,0% шамасында. Жалпы айтқанда, экономикалық өзгерістер отбасылардың әл-ауқатын әр қилы түрде әсерлегенімен, көптеген отбасында ұлттық дәстүрдің талаптары мен қазіргі заманның материалдық жағдайы арасында тепе-теңдік сақталуға тырысып жатыр.
Қазақстанда дәстүрлі гендерлік стереотиптер әлі де бар: ер адамды отбасының асыраушысы, әйелді – үй шаруасының және бала тәрбиесінің жетекшісі деп қарастыру кең таралған . Алайда қазіргі зерттеулер гендерлік рөлдердің өзгеріп келе жатқанын көрсетеді. Мысалы, сауалнама нәтижесінде респонденттердің 54,1%-ы әкенің материалдық қамқорлығы анаға қарағанда маңызды екенін айтса да, қызықтысы, шамамен 60%-ы әке де кішкентай баланы ана сияқты күтуге қабілетті деп санайды. Бұдан бөлек, ерлі-зайыптылардың көпшілігі бала тәрбиесінде міндеттерді бірге бөліседі: ата-аналар балаларды ұйымдастыру, мектепке апару сияқты мәселелерде ортақ шешім табатын жағдай көбейді. Әлеуметтік өзгерістермен бірге әйелдердің жұмыспен қамтылуы артты, сондықтан көптеген отбасында ерлі-зайыптылар қосымша табыс көздерін бірдей іздейді. Жалпы айтқанда, гендерлік рөлдер әлі де дәстүрлі негізде қалыптасып келе жатқанымен, олар біртіндеп бейімделіп, ананың және әкенің отбасылық міндеттерін қайта бөлісу үрдісі байқалуда.
Әрбір заманауи өзгеріске қарамастан, ұлттық дәстүрлер қазақ отбасында іргелі рөл атқарады. Өркениеттілік пен ақпараттық толқын арасында отбасының ішкі мәдениеті мен салт-дәстүрі сақталған кезеңде маңызды. Зерттеулер көрсетті, респонденттердің 55,3%-дан астамы ұлттық әдет-ғұрыптарды ұстануды отбасының береке-бірлігінің кепілі деп есептейді . Қазақтың негізгі отбасылық құндылықтарының бірі – үлкенге құрмет көрсету: 90%-дан астам адам ата-әжелерді бала тәрбиесіне тартуды қолдайды , бұл ұлттық тәрбие мен құрмет сезімін нығайтуға ықпал етеді. Салттық рәсімдер де жоғары бағаланады: сауалнамада респонденттердің 72%-дан астамы қыз ұзатқан кездегі қалыңмал мен сый-сыйлапты қолдайтынын айтты . Сонымен қатар ата-аналар ұрпақты ең алдымен еңбекқор әрі адал болуға тәрбиелеуге тырысады. Мысалы, қазақ халқында «еңбекқорлық», «өзін-өзі құрметтеу», «адалдық» сияқты құндылықтар бірінші орынға қойылады. Ұлттық дәстүрлердің кейбір ескілігі қазіргі талапқа сай қайта қаралу үстінде: мысалы, «қыз алып қашу» тәрізді жат қылықтарды респонденттердің 71,1%-ы қолдамайтынын мәлімдеді . Демек, дәстүрлі құндылықтар сақталып келе жатса да, қоғамта қабылданбайтын әдет-ғұрыптар нақты көзқарасқа ие болуда.
Қорыта айтқанда, бүгінгі Қазақстанда отбасы институты заманауи өзгерістер мен ұлттық дәстүрлер тоғысында қалыптасты. Бір жағынан, урбанизация, цифрлық технологиялар, экономикалық өзгерістер және гендерлік рөлдердің трансформациясы отбасылық құрылымға жаңа талаптар қояды, екінші жағынан, қазақы салт-дәстүр мен ұлттық тәрбиенің түпкі мәні – ұрпаққа асыл қасиеттерді сіңіру мен үлкенді сыйлауды үйрету – өз маңызын жоғалтқан жоқ. Сарапшылар атап өткендей, «барлық дәстүрлер жастарды тәрбиелеуге бағытталған» , сондықтан әлеуметтік өзгерістерді ескере отырып, ұлттық құндылықтарды ұмытпай жаңғырту маңызды. Осылайша отбасы институтының тұрақтылығы мен ұлттық рухтың сақталуы қамтамасыз етілетіні сөзсіз.