Қазақстан экономикасының Орталық Азиядағы орны қандай? Қазақстанның инвестициялық тұрғыда қандай артықшылықтары бар? Бүгін осы сауалдарға жауап іздеп көреміз, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

Қазақстанның инвестициялық саясаты мен қолдаулары. Қазақстан шетелдік және отандық капиталды тарту үшін белсенді саясат жүргізеді. Арнайы экономикалық аймақтар құрылған, онда инвесторларға салықтық және кедендік жеңілдіктер ұсынылады. 2023 жылы Президент тапсырмасымен өңдеуші өнеркәсіпті қолдау аясында алғашқы үш жылда табыс салығы мен әлеуметтік төлемдерден толық босату енгізілді. Инвесторлар импорттайтын жабдық пен шикізатқа ҚҚС мен кедендік баж төлемейді, шетелдік мамандарды тартуға виза мен жұмыс рұқсатын алу жеңілдетілді (квота талаптары алынған). Сондай-ақ «Инвестициялық штаб» құрылып, оның басшылығы ірі жобалардың уақтылы орындалмауына жеке жауапкершілікке тартылатыны бекітілді. Осының аясында жобаларға мемлекеттің қолдауы күшейіп, нақты мәселелерді шешуге мемлекеттік «Цифрлық инвестициялық платформа» енгізілді. Бұл шаралар инвесторларға жобаны ашық жүргізуге және әкімшілік кедергілерді азайтуға мүмкіндік береді.

Салыстырмалы артықшылықтары. Қазақстанның бірегей артықшылықтары – мол энергетикалық ресурстар, бай минералды қазбалар және жас, білікті жұмыс күші. EY сараптамалары Қазақстанның «тұрақты макроэкономикалық ахуалын, ірі іскерлік мүмкіндіктерін және Еуропа мен Азия арасындағы стратегиялық орналасуын» атап, осы факторлардың инвесторларды тартуда маңызды екенін көрсетеді. Қазақстанның инфрақұрылымдық әлеуеті де жоғары: халықаралық терминалдар, темір жолдар мен магистральдар елді транзиттік хабқа айналдыруда. Мысалы, транскаспий дәлізі (Орта дәліз) арқылы қазіргі кезде жылына ~33 мың контейнер тасымалданады, болашақта ел ауқымындағы жүк айналымының 5-15%-ын қамтамасыз ету мүмкіндігі қарастырылған. Мұндай логистикалық мүмкіндік Қазақстанды инвестиция тартудағы бәсекелестік артықшылыққа айналдырады.

Негізгі экономикалық серіктестері. Қазақстанның шетелдік инвестициялары мен саудасында ірі серіктестері – Қытай, Ресей, Еуропалық Одақ (негізінен Германия, Нидерланды), АҚШ және Түркия.

• Қытай: Қазақстанның ең ірі экспорт және инвестициялық серіктесі. 2024 жылы екі ел арасындағы сауда айналымы $44 млрд-қа дейін өсті. Қытай инвестициясы негізінен мұнай-газ секторына, жанар-жағар май станциялары мен агроөнеркәсіп кешеніне бағытталған. 2005 жылдан бері қытайлық компаниялар $27 млрд-тан астам инвестиция құйып, Қазақстанда шамамен 6 мың қытай компаниясы жұмыс істейді. Қытай компаниялары өндіріс пен инфрақұрылымды жаңғыртуда және ірі ресурстық жобаларға мүдделі.
• Ресей: Ресей – Қазақстанның тарихи және стратегиялық одағы. Екі ел Еуразия экономикалық одақта бірігіп жұмыс істейді, бірлескен мұнай-газ жобалары (мысалы, «Теңіз» кен орнын игеру) маңызды орын алады. 2023 жылы Ресей Қазақстанға ~$4,7 млрд көлемінде экспорт жасады. Ресейлік инвестициялар энергетика, металлургия және машина жасау салаларында іске асырылады, Ресей нарығына кіруге мүмкіндік береді.
• Еуропалық одақ және АҚШ: Еуропалық одақ Орталық Азиядағы ірі инвестор болып табылады. 1991 жылдан бері ЕО-ның тартқан капитал көлемі аймақ бойынша жетекші, 2022 жылы өңірге тартылған барлық тікелей инвестицияның шамамен 42%-ын ЕО-дан келген қаржы құрады. Еурокомиссия мен ЕИБ Орталық Азия инфрақұрылымына миллиардтаған евро бөледі (мысалы, «Орта дәлізге» қатысты жобаларға €10 млрд-қа жуық қаржы жоспарланған). АҚШ корпорациялары Қазақстанның инфрақұрылым, қаржы және жоғары технология салаларына инвестиция салуда. Мысалы, 2023 жылғы мәлімет бойынша Қазақстандағы шетелдік инвестиция қорындағы АҚШ үлесі $44,8 млрд құрады, бұл қаржыны технология мен қызмет көрсету салаларына тартуға мүмкіндік береді.
• Түркия: Түркия – Қазақстанның маңызды аймақтық серіктесі әрі инвесторы. 2005–2024 жылдары Түркиядан Қазақстан экономикасына $5,2 млрд инвестиция тартылды. 2024 жылдың үшінші тоқсанында Түркиядан келген инвестиция $0,464 млрд-ты құрады. Қазіргі таңда Қазақстанда ~3 538 түрік компаниясы тіркелген, олар негізінен сауда, құрылыс пен қызмет көрсету салаларына салым салуда. 2024 жылы екі ел арасындағы тауар айналымы шамамен $5 млрд-ты құрады (оның $3,3 млрд-ы – Қазақстан экспорты). Мысал ретінде Alarko Holding компаниясы оңтүстік Қазақстанда $650 млн инвестиция жұмсап, ірі жылыжай кешендерін салуда, бұл агроөнеркәсіпті дамытуға үлгі болуда.

Инвестиция тартудағы жетістіктері. Қазақстан тәуелсіздік жылдарынан бері шетелдік тікелей инвестицияларды тартып, Орталық Азиядағы көшбасшы елге айналды. 2024 жылы елге ~$15,7 млрд инвестиция келіп, бұл бұрынғы рекордтан 88% артық көрсеткішті көрсетеді. Экономикада мұнай–газ секторы инвестицияның басым бөлігін тартып отыр: «Теңіз», «Қашаған» сияқты кен орындарын игеру жобаларына Shell, Chevron, ExxonMobil сынды ірі компаниялар миллиардтаған доллар салып келеді. Сонымен қатар, 2024 жылы іске қосылған жобалардың ішінде Carlsberg компаниясының Шымкент облысына $50 млн инвестициямен сусын өндіру зауытын іске қосуы ерекше орын алады. Жалпы 2024 жылы Қазақстанда 45 инвестициялық жоба жүзеге асып, шамамен 6 мың жаңа жұмыс орны құрылды. Бұл елдің инвестициялық ахуалының жақсарып келе жатқанын көрсетеді.

Инвестиция тартудағы кедергілері. Алайда Қазақстанда инвестициялық ахуалға әлі де кедергілер бар. OECD сарапшылары бюрократия мен жемқорлықты бизнес ортаның басты әлсіз жақтары деп атайды. Transparency International ұйымының 2023 жылғы индексі бойынша Қазақстан 180 елдің ішінде 93-ші орында, бұл әлеуетті инвесторлар үшін алаңдаушылық тудырады. Ресми лицензиялау мен рұқсат рәсімдерінің күрделілігі, кейбір салаларда сапасыз контрактіні орындату тәуекелі инвестиция тартуды қиындатады. Жемқорлықпен күрес шаралары қолға алынғанымен, бұл мәселе әлі де назардан тыс қалмай отыр.

Болашақ мүмкіндіктер мен даму стратегиялары. Қазақстан экономикасын әртараптандыру мен инновацияға негіздеу – мемлекеттік саясаттың басты бағыттарының бірі. «Қазақстан-2050» стратегиясы мен Ұлттық даму жоспарында төмен көміртекті экономикаға өту, экологиялық таза технологияларды енгізу, цифрлық салаларды дамыту міндеттері көзделген. 2020-2025 жылдарға арналған Ұлттық даму жоспары мен 2026 жылға дейінгі Инвестициялық саясат тұжырымдамасы ауыл шаруашылығы, инфрақұрылым, ақпараттық технологиялар және «жасыл» энергетика салаларына басымдық береді. Бұл бағыттар елдің экспорттық әлеуетін кеңейтіп, инвестиция тартуды айтарлықтай арттырады. Қазақстанның келешек даму стратегиялары инвесторларға ашықтықты, тұрақтылықты және инновациялық шешімдерді ұсынуға бағытталған, бұл елді әлемдік инвестициялық ағымдарда бәсекеге қабілетті етеді.