Наурыз – көктемнің келуін, табиғаттың жаңаруын білдіретін және Қазақстанда кеңінен тойланатын басты мерекелердің бірі. Бұл күндері көптеген қазақстандықтар демалады. Алайда кейбір мамандық иелері – дәрігерлер, өндіріс қызметкерлері, көлік жүргізушілері, күзет қызметкерлері және басқа да салалардағы жұмысшылар мереке күндері де еңбек етуге мәжбүр болады.

Мұндай жағдайда Қазақстанның еңбек заңнамасы қызметкерлердің еңбегін қорғап, мереке күндері жұмыс істегені үшін міндетті түрде қосымша өтемақы немесе демалыс беруді талап етеді.

Мереке күнгі еңбек қалай өтеледі?

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексіне сәйкес мереке немесе демалыс күндері жұмыс істеу әдетте қызметкердің жазбаша келісімімен және жұмыс берушінің арнайы бұйрығымен жүзеге асады.

Заң бойынша жұмыс беруші екі нұсқаның бірін таңдауы тиіс:

• қызметкерге басқа бір демалыс күнін беру;
• немесе еңбекті жоғары мөлшерде төлеу.

Еңбек заңнамасында бұл туралы былай көрсетілген:

«Мереке және демалыс күндеріндегі жұмыс үшін қызметкердің қалауы бойынша басқа демалыс күні беріледі немесе еңбекке ақы төлеу жоғарылатылған мөлшерде жүргізіледі».

Егер қосымша демалыс берілмесе, онда жұмыс беруші мереке күнгі еңбекті кемінде 1,5 еселенген мөлшерде төлеуі тиіс. Нақты мөлшері еңбек шартымен, ұжымдық келісімшартпен немесе жұмыс берушінің актілерімен белгіленеді.

 

Мереке түнгі ауысыммен сәйкес келсе...

Қазақстан заңнамасында түнгі уақытта жұмыс істеу де бөлек төлеммен есептеледі. Еңбек кодексінің 76-бабына сәйкес түнгі уақыт 22:00-ден 06:00-ге дейінгі кезең болып саналады.

Кодекстің 110-бабында түнгі жұмыс туралы былай жазылған:

«Әрбір түнгі сағат үшін еңбекке ақы төлеу қызметкердің күндізгі (сағаттық) мөлшерлемесінен кемінде бір жарым есе жоғары мөлшерде жүргізіледі».

Егер мереке күні түнгі ауысыммен сәйкес келсе, онда қызметкерге екі түрлі үстеме ақы беріледі:

• мереке күні жұмыс істегені үшін төлем;
• түнгі сағаттар үшін төлем.

Яғни мұндай жағдайда қызметкердің жалақысы айтарлықтай жоғары болуы мүмкін.

 

Кімдерді түнгі жұмысқа тартуға болмайды?

Еңбек кодексі кейбір азаматтарды түнгі жұмысқа тартуға шектеу қояды. Бұл олардың денсаулығы мен әлеуметтік жағдайын қорғау мақсатында енгізілген.

Түнгі жұмысқа жіберілмейтіндер:

• 18 жасқа толмаған қызметкерлер;
• жүктілігі туралы медициналық анықтама берген жүкті әйелдер.

Ал мына адамдарды тек жазбаша келісімімен ғана жұмысқа тартуға болады:

• мүгедектігі бар қызметкерлер (егер денсаулығына қарсы көрсетілім болмаса);
• 7 жасқа дейінгі баласы бар әйелдер;
• анасыз бала тәрбиелеп отырған тұлғалар;
• 18 жасқа дейінгі мүгедектігі бар бала тәрбиелеп отырған ата-аналар.

 

Жұмысқа шақырудың ерекше жағдайлары

Кей жағдайларда қызметкерді мереке немесе демалыс күні жұмысқа оның келісімінсіз де шақыруға болады. Мұндай жағдайлар көбіне төтенше немесе шұғыл жұмыстармен байланысты.

Мысалы:

• төтенше жағдайлардың алдын алу немесе олардың салдарын жою;
• өндірістік апаттарды жедел түрде жою;
• өндірістегі жазатайым оқиғаларды тергеу;
• ұйым жұмысының қалыпты қызметіне әсер ететін шұғыл жұмыстар.

 

Соңғы уақытта әлеуметтік желілер мен мессенджерлерде «бала 1,5 жасқа толғаннан кейін әйелдер жұмыссыздық бойынша әлеуметтік төлем ала алады» деген ақпарат тарады.

Алайда Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі бұл мәліметтің жалған екенін мәлімдеді.

Министрлік түсіндіруінше:

«Қолданыстағы заңнамаға сәйкес бала күтімі бойынша демалыста отырған әйелдің жұмыс орны сақталады. Сондықтан ол жұмыссыз ретінде тіркеле алмайды».

Сондықтан жұмыссыздық бойынша әлеуметтік төлем тек шын мәнінде жұмыссыз болып, жұмыс іздеп жүрген азаматтарға ғана беріледі.

Министрлік азаматтарды әлеуметтік желілердегі күмәнді ақпаратқа сенбеуге және әлеуметтік төлемдер туралы мәліметті тек ресми дереккөздерден тексеруге шақырады.

Наурыз сияқты мереке күндері жұмыс істеу – ерекше еңбек режимі. Сондықтан заң қызметкерлердің құқығын қорғап, олардың еңбегінің міндетті түрде өтелуін қамтамасыз етеді.

Егер қызметкер мереке күні жұмыс істесе, ол:

• қосымша демалыс алуға;
• немесе кемінде 1,5 еселенген төлем алуға құқылы.

Ал мереке күні түнгі ауысыммен сәйкес келсе, қызметкер екі түрлі үстеме ақы алуы мүмкін. Сондықтан әрбір қызметкер өз еңбек құқығын біліп, қажет жағдайда оны талап ете алуы маңызды.