Наурыз – тек жыл басы ғана емес, уақыт пен табиғаттың жаңаруын бейнелейтін терең символдық мереке. Күн мен түн теңесетін сәтпен тұспа-тұс келетін бұл күн көне дүниетанымда әлемнің қайта жаратылған шағы деп қабылданған. Сондықтан Наурыз төңірегінде ғасырлар бойы түрлі мифтер, аңыздар мен наным-сенімдер қалыптасты. Олар мерекенің мәнін байытып қана қоймай, халықтың табиғатпен үйлесімде өмір сүру философиясын айқындайды.
Көктемнің оралуы туралы көне мифтер
Түркі-иран дүниетанымында көктемнің келуі – жай маусымдық өзгеріс емес, ғарыштық тепе-теңдіктің қалпына келуі ретінде ұғынылған. Көне түсінік бойынша, қыс – қараңғылық пен тоқыраудың, суық пен түнектің символы болса, көктем – жарықтың, жылудың және тіршіліктің жеңісі. Бұл ұғымдар мифологиялық деңгейде мәңгілік қарсы күштердің күресі ретінде сипатталады: бір жағында – суық пен түн, екінші жағында – күн мен өмір. Осы күресте Наурыз табиғаттың қайта тыныс алып, жаңа айналымға түскен сәтін білдіреді.
Көне мифтерде күннің әлсіреген шағында жерді қараңғылық басып, тіршілік бәсеңситіні айтылады. Ал күн мен түн теңелетін мезетте жарық қайта үстемдікке ие болып, табиғат жанданады. Сондықтан 21–22 наурыз тек табиғаттың жаңаруы емес, адамның да рухани серпілу кезеңі ретінде қабылданған. Халық сенімінде бұл күндері ескі өкпе-назды кешіру, араздықты ұмыту – табиғат заңдылығына сай әрекет деп түсіндірілген.
Аңыздарда Наурыз түні жер бетіне ерекше құт қонады делінеді. Сол себепті жұрт бұл түнді ұйықтамай қарсы алып, үйін тазалап, шам жағып, жаңа жылды ақ ниетпен күткен. «Самарқанның көк тасы жібиді» деген тіркес те осы сенімнен туған. Халық ұғымында бұл – тек табиғаттың емес, адамның да жүрегі жұмсаратын, қатыгездік пен қатаңдықтың еріп, мейірім үстем болатын сәтін білдіреді.
Кейбір көне аңыздарда көктемнің келуі жер-ана мен күннің қайта қауышуы ретінде бейнеленеді. Бұл – тіршіліктің мәңгілік айналымын, табиғаттың үздіксіз жаңаруын меңзейтін символдық түсінік. Сондықтан көктем туралы мифтер тек табиғат құбылыстарын түсіндіру ғана емес, адамның өмірге, уақытқа және өз болмысына деген көзқарасын қалыптастырған терең дүниетанымдық негіз ретінде бағаланады.
Қыдыр ата туралы аңыздар
Наурыз мерекесіне қатысты халық жадында ең терең сақталған бейнелердің бірі – Қыдыр ата. Ел арасындағы көне әңгімелерде ол Наурыз түні жер шарлап, әр шаңыраққа құт-береке дарытатын киелі кейіпкер ретінде суреттеледі. Сенім бойынша, дәл осы түні Қыдыр ата қонған үйге ырыс тұрақтап, сол шаңыраққа молшылық пен тыныштық келеді. Сондықтан халық Наурыз қарсаңында үйін мұнтаздай тазалап, дастарқанын жайып, шам жағып қарсы алу дәстүрін қалыптастырған. Бұл – тек ғұрып емес, жаңа жылды таза ниетпен, ақ көңілмен бастауға деген рухани дайындықтың көрінісі.
Аңыздарда Қыдыр ата көбіне қарапайым кейіпте – жолаушы, қария немесе бейтаныс мейман түрінде келеді деп айтылады. Сол себепті Наурыз түні әрбір келген қонаққа құрмет көрсету – құтты қарсы алудың белгісі саналған. Бұл түсінік халықтың меймандостық дәстүрімен астасып, Наурыздың әлеуметтік-адамгершілік мазмұнын байыта түскен.
Қыдыр ата образы халық санасында әділдік, жомарттық, бірлік пен қайырымдылық ұғымдарымен тығыз байланыста қалыптасқан. Ол – игілікке сенудің, жақсылық күту мен жақсылық жасау идеясының көркем символы. Сондықтан Қыдыр ата туралы аңыздар Наурыздың тек мерекелік емес, тәрбиелік мәнін айқындай отырып, ұрпақты кеңпейілділікке, татулыққа және ізгілікке үндейтін рухани арқау қызметін атқарады.
Жеті санының киесі және Наурыз көже
Наурыз мерекесіне қатысты көне мифологиялық түсініктердің бірі – жеті санының киелілігі. Қазақ дүниетанымында жеті – әлемнің тұтастығын, табиғат пен адамның үйлесімін білдіретін символдық өлшем. Бұл ұғым «жеті ата», «жеті қазына», «жеті қат көк» секілді түсініктер арқылы халық санасында берік орныққан. Сондықтан Наурыз дәстүрінде жеті саны ерекше мәнге ие болып, жаңа жылдың мәнін тереңдететін рухани нышан ретінде қабылданған.
Осы дүниетанымдық түсінік Наурыз көженің құрамынан айқын көрінеді. Әдетте оның құрамына су, ет, тұз, май, дән, сүт және басқа да тағамдық өнімдер қосылады. Әрбірінің өзіндік символдық мәні бар: су – тіршіліктің бастауы, ет – қуат пен тоқшылықтың белгісі, дән – өсіп-өнудің, сүт – тазалық пен берекенің, май – молшылықтың, тұз – тұрақтылықтың нышаны ретінде ұғынылады. Осылайша Наурыз көже тек тағам емес, тіршіліктің негізгі құндылықтарын біріктірген тұтас философиялық ұғымға айналған.
Ел аузындағы аңыздарда Наурыз көжеден дәм татқан адам жыл бойы тоқшылық пен берекеге кенеледі делінеді. Сондықтан бұл тағамды көпшілікпен бөлісу – жақсылық тілеудің, ырысты ортақ етудің көркем дәстүрі. Мұнда халықтың ортақшылыққа негізделген дүниетанымы, береке-бірлікке деген сенімі айқын көрінеді. Осы себепті Наурыз көже – тек ұлттық тағам емес, жаңа жылдың игі тілегі мен үмітін бойына сіңірген символдық рәсім.
Табиғатпен тілдесу дәстүрі
Наурызға қатысты мифтер мен аңыздардың елеулі бөлігі табиғатпен үндесу идеясына негізделген. Көне дүниетанымда адам өзін табиғаттан бөлек емес, оның бір бөлшегі ретінде қабылдаған. Сондықтан көктемгі жаңару кезеңінде табиғатқа жақсылық жасау – тек шаруашылық әрекет емес, киелі міндет саналған.
Ел ішінде «Наурызда ағаш ексең, сауабы мол» деген сенім кең тараған. Бұл түсінік табиғатқа жан біткендей қарайтын көне көзқараспен сабақтас. Ағаш отырғызу – болашаққа игілік қалдырудың, ұрпаққа аманат қалдырудың нышаны ретінде ұғынылған. Сол сияқты, Наурыз күні бұлақтың көзін ашу, арықтарды тазалау сияқты әрекеттерге ерекше мән берілген. Аңыздарда мұндай іс жасаған адамға бақ қонып, жолы ашылады деп айтылады.
Бұл дәстүрлердің астарында табиғатпен «тілдесу» ұғымы жатыр. Яғни адам табиғатқа қамқорлық жасау арқылы оның мейіріміне ие болады деген сенім қалыптасқан. Сол себепті Наурызда жерді бүлдірмеу, су көзін ластамау, жан-жануарға қамқор болу сияқты тыйымдар да кең тараған.
Осылайша Наурызға қатысты табиғатпен тілдесу дәстүрі – халықтың экологиялық мәдениетінің көне үлгісі. Ол табиғатты тұтыну нысаны емес, құрметтелетін құндылық ретінде қарастырған дүниетанымның жарқын көрінісі болып саналады.
Қазіргі түсініктегі аңыздардың орны
Бүгінде Наурыз урбанизация үдерісі күшейген қоғамда жаңа мазмұнмен толығып келеді. Қала мәдениеті, цифрлық орта, өзгерген өмір салты мерекенің формасына әсер еткенімен, оның өзегіндегі мифтер мен аңыздар маңызын жоғалтқан жоқ. Керісінше, олар Наурыздың рухани тірегі ретінде заманауи санада қайта жаңғырып, мерекеге терең мағына дарытып отыр.
Қазіргі қоғамда Қыдыр ата, көктемнің жаңаруы, жеті санының киесі сияқты аңыздық ұғымдар көбіне символдық деңгейде қабылданады. Олар адамдарды дәстүрге қайта үңілуге, ұлттың дүниетанымдық тамырын тануға жетелейді. Әсіресе қала жағдайында мифтер мен аңыздар мерекені тек концерт пен рәсім деңгейінде қабылдаудан сақтап, оның ішкі мазмұнын түсінуге мүмкіндік береді.
Сонымен қатар бүгінгі буын үшін бұл аңыздар тарихи жадтың бір бөлігіне айналып отыр. Олар ұрпақ сабақтастығын жалғап, өткен мен бүгіннің арасындағы мәдени көпір қызметін атқарады. Сол арқылы Наурыз этнографиялық ғұрыптар жиынтығынан гөрі кеңірек ұғымға – ұлттық болмысты айқындайтын мәдени феноменге айналады.
Осы тұрғыдан алғанда, қазіргі түсініктегі аңыздардың орны ерекше: олар мерекенің сыртқы көрінісін ғана емес, оның мәнін сақтайтын рухани өзек болып қала береді.
Осылайша Наурыз туралы мифтер мен аңыздар – халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымдық тәжірибесінің көркем шежіресі. Олар табиғат пен адам арасындағы нәзік үйлесімді, уақыттың үздіксіз айналымын және тіршіліктің мәңгі жаңарып отыратын заңдылығын терең бейнелейді. Көне сенімдер мен аңыздық сюжеттер арқылы халық табиғат құбылыстарын түсіндіріп қана қоймай, адам өмірінің мәнін, қоғамдағы татулық пен ізгіліктің маңызын ұрпақ санасына сіңірген.
Сондықтан Наурыз – тек маусымдық мереке емес. Ол өткеннің рухани тәжірибесін бүгінгі өмірмен сабақтастырып, тарихи жадты жаңғыртатын мәдени кеңістік. Осы тұрғыдан алғанда, Наурыз мифтері мен аңыздары халықтың өзін-өзі тануына жол ашатын, ұлттың болмысын айқындайтын рухани көпір ретінде бағаланады.