Қазақстанда соңғы жылдары мобильді аударымдар күнделікті қаржы айналымының ажырамас бөлігіне айналды. Адамдар туыстарына ақша жібереді, қарыз қайтарады немесе достарына сыйлық жасайды. Мұндай жеке мақсаттағы аударымдар салық салуға жатпайды. Алайда мемлекет жасырын кәсіпкерлікті анықтау үшін бұл жүйеге бақылауды күшейтіп отыр.

2026 жылдың басынан бастап жаңа талаптар енгізіліп, енді бұрынғыға қарағанда көбірек азаматтар тексеріске ілігуі мүмкін. Бұл өзгерістер нені білдіреді және қандай жағдайда алаңдауға негіз бар – соны қарастырайық.

1. Кімдерге салық органдарынан хабарлама келуі мүмкін?

Салық органдары барлық аударымды жаппай тексермейді. Тек белгілі бір күмәнді жағдайларға ғана назар аударады. Хабарлама келуі үшін үш шарт бір уақытта орындалуы керек:

• ақша 100 немесе одан да көп адамнан түсуі тиіс;
• аударымдар үш ай қатарынан жалғасуы керек;
• жалпы сома 1 020 000 теңгеден (12 айлық ең төменгі жалақы) асуы қажет.

Егер осы үш критерий сәйкес келсе, салық органдары азаматтан түсініктеме сұрап, оның жасырын кәсіпкерлікпен айналысып-айналыспағанын тексереді.

2. Хабарлама келсе не істеу керек?

Ең бастысы – сабыр сақтап, уақытында жауап беру. Хабарлама алғаннан кейін жауап беру мерзімі – 30 күн.

Егер сіз шынымен табыс тауып, бірақ оны ресми тіркемеген болсаңыз, онда:

• салық декларациясын тапсыру;
• табысты ресми түрде көрсету;
• тиісті салықтар мен әлеуметтік төлемдерді төлеу;
• кәсіпкер ретінде тіркелу қажет.

Ал егер аударымдар тек жеке мақсатта (туыстар, достар, қарыз қайтару) жасалса, онда оны дәлелдеу жеткілікті. Мысалы:

• хат алмасулар;
• аударымның мақсатын растайтын жазбалар;
• басқа да түсіндірмелер.

Салық органдары бұл ақпаратты тексеріп, шешімді қайта қарауы мүмкін.

3. Хабарламаны елемесе не болады?

Хабарламаны жауапсыз қалдыру – ең қате шешімдердің бірі. Мұндай жағдайда:

• толық тексеріс жүргізіледі;
• банк операциялары егжей-тегжейлі зерттеледі;
• табыс жасырылғаны анықталса, қосымша салық есептеледі;
• өсімпұл мен айыппұл салынуы мүмкін.

Айта кету керек, хабарламаның өзі – бірден айыппұл немесе шотты бұғаттау деген сөз емес. Уақытында әрекет етсеңіз, мәселені оңай шешуге болады.

4. Өзіңізді қалай қорғауға болады?

Қаржылық қауіпсіздік үшін бірнеше қарапайым ережені ұстанған жөн:

• картаға түсетін ақша ағындарын бақылау;
• жиі әрі әртүрлі адамдардан ақша түссе, мән беру;
• кәсіпкерлікпен айналыссаңыз – ресми тіркелу;
• жеке аударымдар болса, дәлел ретінде жазбаларды сақтау.

Мобильді аударымдарды бақылау – қарапайым азаматтарды жазалау емес, көлеңкелі экономиканы азайтуға бағытталған шара. Сондықтан заң талаптарын түсініп, қаржы айналымын ашық жүргізу – әрбір азамат үшін маңызды.

Егер барлық әрекетіңіз заң аясында болса, алаңдауға негіз жоқ. Ал күмәнді жағдай туындаса, ең дұрыс шешім – уақытында түсініктеме беру.