«Ойнап көрейін деп едім», «Олардың не істей алатынын тексергім келді» – бұл әдетте ақшасынан айырылған, шоттары бұғатталған адамдардың сөздері. Бұл туралы fingramota.kz сайтына сілтеме жасай отырып El.kz интернет порталы хабарлайды.
Алаяқтар қоңырау шалғанда немесе хабарлама жібергенде, адамдардың реакциясы екі түрлі болады – біреулердің бойында үрей туса, екіншілері өздеріне тым сенімді көрінгісі келеді. Қорқу адамға тән болса, өзіне деген асқан сенімділік оған кері әсер етуі мүмкін. Себебі дәл сол сәтте бақылау тізгіннен шыға бастайды.
«Жай сөйлескім келді» дегеннің өзі қате
Алаяқтардың банкті немесе қауіпсіздік жүйесін бұзуы сирек кездеседі. Олардың нақты мақсаты – адам. Әрбір әңгіме, тіпті келеке етіп, «мен жай ғана ойнаймын» деген ой тегін тест сияқты жұмыс істейді.
Бір-екі ауыз сөзден ғана қылмыскерлер сіздің қысымға қалай жауап беретініңізді, қаншалықты тез шешім қабылдағаныңызды, «банк», «полиция», «қарыз», «кредит» деген сөздер сізді қаншалықты қорқытатынын, диалогты жалғастыруға дайын екеніңізді және сіздің эмоцияға қаншалықты тез берілетініңізді түсінуге мүмкіндік береді. Олар үшін жауаптың мазмұны емес, фактінің өзі маңызды: сіз телефонды тастамай, жауап беріп тұрғаныңыздың өзі алаяқ үшін сигнал. Демек бұл нөмірмен жұмыс істеуге болады деген сөз.
Қаскүнемдер бірінші қоңырау жасағанда сирек шабуыл жасайды. Әдетте бұл барлау әрекеті. Бүгін сіз «жай әзілдесеңіз», ертең сіздің дауысыңыз жаңа схемада қолданылады – айталық, туыстарыңызға қоңырау шалу үшін пайдаланылуы бек мүмкін немесе ол нақты шабуылдың алғашқы қадамы болады. Келесі күні қоңырау банктің, қауіпсіздік қызметінің немесе таныстың атынан «шалынуы» мүмкін. Әрбір келесі қадам алдыңғы қадамға қарағанда қисынды және сенімді болып көрінеді, өйткені олар сценарийді сізге сәйкес келтірген.
«Мен ештеңе айтқан жоқпын» – көп тараған қате түсінік
Көбіне зардап шеккендер: «Мен картамның деректерін айтқан жоқпын», «Мен ештеңені растаған жоқпын», «Мен жай ғана сөйлестім» дейді.
Бірақ алаяқтықтың деректемелер мен СМС кодтардың негізінде ғана жасалуын тоқтатқанына біраз болды. Бүгінгі күні мұның қажеті де жоқ. Кейде нөмірдің белсенді екенін және оған жауап берудің, адамның онлайн-банкингті қолданатынын және оның не туралы екенін көрсетудің, оның жалғыз екенін және жақын жерде ақыл беретін немесе оны тоқтататын ешкімнің жоқ екенін түсінудің, болашақта даусын салу үшін дауысын, интонациясын және сөйлеу мәнерін естудің өзі жеткілікті.
Жеке алғанда, бұл ұсақ-түйек болып көрінер, бірақ дәл осындай көзге көрінбейтін заттардан психологиялық бейнені қалыптастыруға болады. Ал әзіл, «жай сөйлесу», алаяқпен ойнауға тырысу көбіне оның алғашқы қадамы болады.
Аз сома – үлкен қақпан
«Жеткізу» үшін 300 теңге, «тексеру үшін» 1 000 теңге сияқты шағын сомаларды есептен шығару алаяқтар үшін тест саналады. Адамның қанша жоғалтқаны емес, оның есептен шығарылған ақшаны байқаған-байқамағаны, мәселенің мән-жайын анықтау үшін банкке қоңырау шалуы немесе «ұсақ-түйекке» уақытын жоғалтқысы келген-келмегені маңызды.
Егер адам үнсіз болса және ешбір әрекет жасамаса, бұл әрі қарай жалғастыра беру керек дегенді білдіреді. «Ұсақ-түйектен» кейін әрдайым қайтадан есептен шығару, жасырын жазылымдар, «қайтарулар» жүреді, бұлар – іс жүзінде жаңа аударымдар, кредитті рәсімдеу әрекеттері.
Мұның психологиялық жағы да бар: адам «тиынға» алданғанын мойындауға ұялады. Дәл осы үнсіздік алаяқтардың әрі қарай әрекет етуіне мүмкіндік береді.
Адам үндемесе, банк те схема туралы білмейді және уақытылы ден қоя алмайды, жақындары да ескертілмеген және сол сценарийге тап болуы мүмкін, ал алаяқтар жұмыс істеп тұрған схеманы қайта-қайта қолдана береді.
Нақты не жұмыс істейді?
Кез келген күдікті қоңырау немесе хабарлама түссе, әңгімені дереу аяқтап, банкке ресми нөмірге қайта қоңырау шалу керек. Жалпы, көкейіңізде сәл де болса күмән туындаса, картаны бұғаттау қажет және операциялар мен хабарламаларды мұқият тексеру маңызды. Мұндай жайттарды жақын адамдарыңызбен, әсіресе балалармен және қарт туыстармен талқылауды ұмытпаңыз.