Қазіргі таңда жасанды интеллекттің (AI) дамуының арқасында дауыс, бейне және тіпті бет-әлпетті де қолдан жасау мүмкіндігі пайда болды. Осындай технологиялар бір жағынан өмірді жеңілдетсе, екінші жағынан онлайн-алаяқтықтың жаңа түрлеріне жол ашып отыр. Бұл туралы fingramota.kz-ке сілтеме жасай отырып El.kz интернет порталы хабарлайды.
Соңғы уақытта қазақстандықтар жалған видео мен аудио жазбаларға жиі тап бола бастады. Көп жағдайда адамдар өз көзімен көріп, өз құлағымен естігеніне сеніп, ақшаларын аударып жатады.
Дипфейк (deep fake) – нейрожелілердің көмегімен жасалған қолдан видео. Бағдарлама адамның дауысын, түрін зерттеп, ол ешқашан айтпаған немесе істемеген әрекетті бейнелеп шығарады.
Бұрын мұндай бейнелерді жасау үшін кәсіби команда қажет болса, қазір тек смартфон мен тегін қосымша жеткілікті. Соның салдарынан кез келген адам танымал тұлғаның немесе туысының атынан жалған бейне жазба жасай алады.
Қазақстандағы нақты мысалдар:
Алматылық әйелге «ұлы» болып сөйлескен біреу қоңырау шалып, 200 мың теңге сұраған. Әйел банкке бара жатқанда отбасындағы құпия сөзді сұраған – «Біздің мысықтың аты кім?». Сол сәтте алаяқ байланысын үзген.
Telegram-да жалған видео таралып, азаматтарға «өтемақы алу үшін сілтемеге өтіңіз» деген хабарламалар келген. Көп адам банк карталарының мәліметін енгізіп, ақшасынан айырылған.
Компания бухгалтеріне басшысы болып «видеоқоңырау» түскен. Бет пен дауыс шынайы көрінген. 10 минуттан соң фирма 18 млн теңгеден айырылды.
Бетті мұқият бақылаңыз: егер адам табиғи қимылдамаса, сирек жыпылықтаса немесе дауыс ерін қимылымен сәйкес келмесе – күмәндануға себеп бар.
Ақпарат көзіне назар аударыңыз: егер бейне ресми БАҚ-та немесе расталған аккаунтта жарияланбаса, сенбеңіз.
Дыбысты тыңдаңыз: жалған бейнелерде дауыс жазық, біркелкі және фондық шу оғаш болады.
Скриншот жасап, іздеңіз: Google немесе Yandex арқылы бейненің түпнұсқасын тексеріңіз.
Қысымға берілмеңіз: «тез аудар», «жедел көмектес», «соңғы мүмкіндік» деген тіркестер – алаяқтықтың айқын белгісі.
Қарапайым қорғаныс тәсілі – «отбасылық құпия сөз»
Бұл тек жақын адамдар ғана білетін сөз болуы керек. Егер сізге туысымын деп хабарласқан адам болса, сол сөзді сұраңыз. Алаяқ жауап бере алмайды.
Компаниялар үшін мамандар екі сатылы растау жүйесін енгізуге кеңес береді: алдымен жазбаша өтініш, кейін қоңырау.
Егер сізге жалған видео жіберілсе:
Оны басқаларға таратпаңыз.
Файлды сақтап, қайдан келгенін тіркеңіз (сілтеме, күн, жіберуші).
Қайнар көзін іздеу жүйесі арқылы тексеріңіз.
Видеодағы адамға тікелей хабарласыңыз.
Егер ақша талап етсе немесе бопсаласа – полиция мен банкке хабарласыңыз.
Қазақстанда дипфейк жасауға қатысты жеке бап жоқ, бірақ мұндай әрекеттер мына заңдарға сай жазаланады:
ҚК 190-бабы – алаяқтық: айыппұл немесе 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру;
ҚК 274-бабы – жалған ақпарат тарату: 3 000 АЕК-ке дейін айыппұл немесе 3 жылға дейін шектеу;
ҚК 147-бабы – жеке өмірге қол сұғу.
Айта кетейік, дипфейкті өзіңіз жасамасаңыз да, оны таратқаныңыз үшін әкімшілік немесе азаматтық жауапкершілікке тартылуыңыз мүмкін.