Астанада қалдықтарды бөлек жинау жүйесі 2018 жылы іске қосылды. Қала бойынша түрлі-түсті контейнерлер орнатылып, сары жәшіктерге қағаз, пластик, шыны мен металл, ал жасылдарына тағам қалдықтарын тастау міндеттелді. Бастама алғашқы жылдары тұрғындар тарапынан қолдау тауып, қаланың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға нақты серпін берген еді.
Неліктен жүйе тұралап қалды?
Уақыт өте келе қалдықтарды сұрыптау жүйесі бірнеше күрделі мәселеге тірелді. 2022 жылы экологиялық бағдарламаларды қаржыландырып келген ұйымның жұмысы тоқтап, соның салдарынан қаладағы түрлі-түсті контейнерлерге бөлек салынған қалдықтардың бәрі іс жүзінде бір жүк көлігіне араластырып тиелетіні белгілі болды. Бұл жағдай тұрғындардың сенімін әлсіретіп, сұрыптауға деген ынтаны күрт төмендетті.
Қазір Астанада жиналатын қалдықтардың бар болғаны 5 пайызы ғана сұрыпталып, қайта өңдеуге жөнелтіледі. Ал 95 пайызы тікелей полигонға кетеді - бұл мегаполис үшін аса үлкен көрсеткіш.
Астана қаласының қоршаған ортаны қорғау басқармасы басшысының міндетін атқарушы Самат Абдуллиннің сөзінше, бүгінде қалада қалдықтарды толық көлемде сұрыптай алатын бірде-бір мекеме жұмыс істемейді. Негізгі өңдеу кешені жөндеуге жабылған, ал оның қайта іске қосылуы келесі жылға жоспарланып отыр. Бұл кезеңде қаланың қалдық айналымы барынша шектеулі режимде жұмыс істеп тұр.
Қайта өңдеу бекеттері: тұрғындар үшін қолжетімді балама
2025 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша Астанада қалдық қабылдайтын бірнеше бекет жұмыс істеп тұр. Бұл орындарда тұрғындар пластик, картон, алюминий секілді қайталама шикізатты өткізе алады. Мәселен, Тельжан Шонанов көшесіндегі қабылдау пункті күн сайын бір тоннадан астам қалдық жинайды - бұл қала ішінде сұрыптауға деген сұраныстың әлі де бар екенін көрсетеді.
LS Astana компаниясының өкілдері тұрғындардың 70–80 пайызы қалдықты табыс табу үшін емес, қаланың тазалығына үлес қосу мақсатында тапсыратынын айтады. Яғни экосананың бір бөлігі қоғамда қалыптасқан, бірақ инфрақұрылым оны толық қолдай алмай отыр.
Сондай-ақ LS Ecolife ұйымы қағаз, пластик, алюминий банкілерді қабылдаумен қатар, 2024 жылдан бастап ескі киімдер, тоқыма бұйымдары мен аяқ киімді де жинай бастады. Бұл - қаланың тұрмыстық қалдық көлемін азайтуға бағытталған маңызды қадамдардың бірі.
«Таза Қазақстан» бастамасы
Елордада «Таза Қазақстан. Астана - үлгілі тазалық пен тәртіп қаласы» атты ауқымды экологиялық акция жалғасып жатыр. Бағдарлама шеңберінде қала көшелері, тротуарлар, аулалар мен қоғамдық кеңістіктер жүйелі түрде тазаланады. Мақсат - қаланың санитарлық жағдайын жақсартып қана қоймай, тұрғындардың да экологиялық мәдениетін нығайту.
Тұрғындарға арналған цифрлық көмекші құралдар
Қалдықтарды дұрыс сұрыптауды жеңілдететін заманауи сервистердің де пайдасы айтарлықтай:
Бұл қызметтердің бәрі тұрғындар үшін сұрыптау процесін түсінікті әрі қолжетімді етіп, қаланың экологиялық ахуалын жақсартуға бағытталған.
Органикалық қалдықтарды өңдеу
2024 жылы Астанада тағам қалдықтарын қайта өңдеу бойынша жаңа бағдарлама іске қосылды. Қала аудандарына арнайы жәшіктер орнатылып, сол жерге жиналған органикалық қалдықтар тыңайтқышқа айналдырылады. Алынған тыңайтқыш саябақтар мен гүлзарлардың топырағын байытуға қолданылып, қаланың көгалдандыру жұмыстарына қосымша ресурс болып отыр.
Өнеркәсіпті дамыту қоры да қалдықтарды қайта өңдеуді қолдауға бағытталған бірқатар жобаны қаржыландыруда. Бұл бағдарламаның мерзімі 2026 жылға дейін жалғасады, ал жалпы бюджеті 185 миллиард теңге көлемінде белгіленген.
Мұндай бастамалар қаланың экологиялық стратегиясын кеңейтумен қатар, қалдықтарды өңдеу саласындағы жаңа технологиялар мен өндірістік қуаттарды дамытуға жол ашады.
Үйде қалдықтарды сұрыптау - күрделі реформа емес, күнделікті әдеттен басталатын қарапайым қадам. Бір ғана пластикті бөлек жинаудан бастап, қауіпті қалдықтарды арнайы бекеттерге тапсыруға дейінгі шағын дағдылар үйді де, қаланы да экологиялық тұрғыдан қауіпсіз етуге мүмкіндік береді.
Егер сұрыптауды енді ғана қолға алсаңыз, бәрін бірден қамту міндет емес. Алдымен бір түрінен бастаңыз: пластик, шыны немесе қағазды жеке жинап көріңіз. Бұл дағды қалыптаса бастаған соң, басқа түрлерін қосасыз. Қауіпті қалдықтарды - батарейка, аккумулятор, сынған термометр сияқты заттарды - бөлек жинап, арнайы қабылдау бекеттеріне тапсыруға болады.
Келесі қадам ретінде үйіңізде қосымша контейнер орнатыңыз. Біреуіне қайта өңдеуге жарайтын барлық қалдықтарды, екіншісіне - қайта өңделмейтін тұрмыстық қалдықтарды саласыз. Осылайша сұрыптау жүйесі қарапайым әрі түсінікті қалыптасады, ал сіздің үйіңіз экологиялық тұрғыдан жауапкершілікті өмір салтына бір қадам жақындайды.
Тағам қалдықтарын не істеген жөн?
Ас үйден шыққан қалдықтарды да дұрыс бағытқа жіберуге болады. Егер қаладағы пәтерде тұрсаңыз, раковинаға тағам қалдықтарын ұсақтайтын құрылғы (диспоузер) орнату – ең оңай жол. Қалдықтар майдаланып, кәріз арқылы тазарту станцияларына түседі. Онда олардан биогаз немесе арнайы топырақ қоспасы жасалады.
Жеке үйде тұратындар үшін тағам қалдықтарын табиғи тыңайтқышқа айналдыру – ең тиімді тәсіл. Ол үшін қалдықтарды бір бөлек жинап, арнайы жәшікке салып қою жеткілікті. Уақыт өте келе олар табиғи жолмен бұзылады және топырақты байытатын тыңайтқышқа айналады.
Ал пәтерде тұратындар қалдықты аздап кептіріп, мұздатып сақтай алады немесе арнайы қоспалардың көмегімен органикалық тыңайтқыш дайындаудың шағын әдістерін қолдана алады. Қажетті мөлшер жиналғанда, оны бақшаға, саяжайға немесе жақын маңдағы жасыл алаңдарға апарып, топыраққа қосуға болады.
Қысқасы, тағам қалдықтарын қоқысқа тастамай, дұрыс бағытқа жұмсасаңыз - табиғатқа көмектесесіз, өз тұрмысыңызды да жеңілдетесіз.
Ауладағы контейнерге не өткізуге болады?
Көп үйлердің ауласында қайта өңдеуге арналған контейнерлер тұрады. Әдетте ол жерге мына заттарды тастауға болады:
Бұл материалдардың барлығын бір контейнерге салсаңыз да болады - кейін бәрін арнайы орталықта сұрыптап алады.
Қайта өңдеуге жіберетін заттарыңызды жеңіл шайып, ішін құрғатып, көлемін азайтып сығып қойған дұрыс. Ал қаптамадағы жапсырмалар мен бөтелкенің сақиналарын алып тастау - міндетті емес.
Қалған қалдықтар қайда жіберіледі?
Күнделікті қолданбайтын, сирек кездесетін материалдар бар - құрамында бірнеше зат араласқан қаптамалар, кей пластик түрлері және тағы басқалары. Мұндай қалдықтарды әдеттегі қайта өңдеу пункттері қабылдамайды. Олармен арнайы айналысатын жеке жобалар бар, сондықтан алдымен солардың қабылдау орындарын қарап алған дұрыс.
Ал батарейка, градусник, аккумулятор, мерзімі өтіп кеткен дәрі, тұрмыстық химия, бояу, еріткіш, ескі техника секілді заттар - «қауіпті қалдықтар». Бұларды қарапайым қоқысқа тастау табиғатқа ғана емес, адамдардың денсаулығына да зиян. Себебі олардың құрамындағы сынап, қорғасын, никель, кадмий сияқты улы заттар қоршаған ортаға оңай таралады.
Аула ішінде мұндай қалдықтарды жинайтын арнайы контейнерлер болмайды. Сондықтан қауіпті қалдықтарды тек арнайы қабылдау бекеттеріне апарып тапсырған жөн.