Z ұрпағы – интернетпен бірге өскен алғашқы буын. Олар бала кезінен смартфон ұстап, әлеуметтік желілерде еркін жүрді. Ақпаратты тез таба біледі, жаңа қосымшаларды қиындықсыз меңгереді. Бірақ цифрлық еркіндікпен бірге жаңа қауіптер де қатар келді. Киберқауіпсіздік бүгінде әр жас қазақстандықтың өмірінде ең өзекті мәселелердің бірі болып отыр, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

1. Жастарға төнетін негізгі киберқауіптер

• Фишинг – жалған хаттар, SMS немесе сайттар арқылы пароль мен банк картасының деректерін ұрлау.
• Әлеуметтік инженерия – алаяқтар сенімге кіріп, «банк қызметкері» не «салық инспекторы» болып танысып, құпия кодты сұрап алады.
• Кибербуллинг – әлеуметтік желіде қорлау, мазақтау, жалған ақпарат тарату.
• Дербес деректердің ұрлануы – фотосурет, жеке құжат, ЖСН немесе банк картасы арқылы ақша жымқыру.
• Зиянды бағдарламалар – тегін ойын немесе қосымша жүктегенде құрылғыға вирус орнатылып, ақпарат қолды болады.

2024 жылы ҚР Цифрлық даму министрлігіне 40 мыңнан астам интернет-алаяқтыққа шағым түскен.

Ең жиі кездесетіні – жалған онлайн-дүкендер мен банктік деректерді ұрлау әрекеттері.

Зерттеулерге сүйенсек, қазақстандық жастардың 70%-ы әлеуметтік желілерде жеке деректерін ашық жариялайды, бұл алаяқтарға жеңіл жол ашады.

Z ұрпақ қандай дағдыларды меңгеруі керек?

• Күшті пароль құру: кемінде 12 таңбадан тұратын, әріп, сан және символ араласуы керек.
• Екі факторлы аутентификация: парольден бөлек SMS-код немесе қосымша арқылы кіруді растау.
• Құпия деректерді қорғау: ЖСН, банк картасының CVV-кодын ешкімге бермеу.
• Жалған ақпаратты ажырата білу: күдікті сілтемелерге өтпеу, бейтаныс хаттарды ашпау.
• Киберэтика: әлеуметтік желіде басқаға зиян келтірмеу және кибербуллингке қарсы тұру.

Қазақстанда «Киберқалқан» бағдарламасы іске қосылып, мемлекеттік органдар мен банктердің қорғанысын күшейту көзделген.

Мектеп пен университеттерде кибергигиена сабақтарын енгізу жастарды қауіпсіздік мәдениетіне үйретеді.

Жастардың стартаптары – қауіпсіздікке арналған қосымшалар, тренингтер ұйымдастыру арқылы қоғамға үлес қосуға мүмкіндік береді.

Болашақ трендтері:

• Жасанды интеллект алаяқтардың қолында – deepfake-видеолар мен жасанды дауыс арқылы алдау жиілейді.
• Метавселенің қауіптері – виртуалды әлемде жеке деректер жаңа деңгейде ұрлануы мүмкін.
• Криптовалюта мен NFT алаяқтығы – қаржы саласына қызығатын жастар үшін үлкен тәуекел.

Z ұрпағы – цифрлық әлемнің басты ойыншылары. Олар үшін киберқауіпсіздік тек техникалық білім емес, күнделікті өмір салты болуы тиіс. Әрбір жас күдікті сілтемеден аулақ болып, деректерін қорғап, әлеуметтік желідегі мәдениетті сақтай білсе – ертеңгі цифрлық әлемде өзін сенімді әрі қауіпсіз сезінеді.