Интернет бүгінде жастар өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Алайда оның мүмкіндігімен қатар, қауіп-қатері де күн сайын артып келеді. Әсіресе кибербуллинг пен онлайн алаяқтық – жастардың психологиялық және қаржылық қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін өзекті мәселе. Осы орайда El.kz интернет порталы цифрлық кеңістіктегі басты қауіптер мен олардан сақтану жолдарын талдап көрді.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында онлайн алаяқтыққа ерекше назар аудару қажеттігін бірнеше рет ескертті. Ол «Соңғы жылдары онлайн алаяқтық мемлекеттің және азаматтардың қаржылық қауіпсіздігіне үлкен нұқсан келтіріп жатыр... Дегенмен бұл мәселе әлі де назар аудару қажет» деп мәлімдеді. Сонымен қатар, мемлекет басшысы «Соңғы кезде ел ішінде түрлі алаяқтық әрекеттер жиілеп барады... Сондай-ақ көп адам интернет-алаяқтардан зардап шегуде» деген болатын. Барлық көрсетілген деректер мен ескертулер интернет-кеңістігі жастар үшін де қауіпті екендігін аңғартады.

Кибербуллинг

Кибербуллинг – әлеуметтік желілер, мессенджерлер, ойын алаңдары және ұялы телефон сияқты цифрлық технологияларды пайдаланып біреуді қорқыту, қорлау арқылы оның ар-намысына, абыройына нұқсан келтіру әрекеті. Мамандар атап өткендей, бұл жағдай әсіресе балалар үшін өте қауіпті. Интернеттегі қорқыту ұзақ әсер қалдырады және баланың эмоционалдық, психикалық жағдайына ауыр соққы әкеледі. Қазақстанда 2020 жылы шамамен 70 мың кибербуллинг фактісі тіркелсе, 2021 жылдың 9 айында оның саны 140 мыңға жеткені мәлім болды. Яғни соңғы бір жылда осы оқиғалар саны екі есеге ұлғайған. Ал 2020 жылы Денсаулық сақтау министрлігінің сауалнамасына сәйкес, 11–15 жас аралығындағы жасөспірімдердің шамамен 12%-ы кем дегенде бір рет кибербуллинг құрбаны болса, 11%-ы кем дегенде бір рет қатысушысы болғаны анықталды. Бұл балалардың бір бөлігі өздеріне жасалған шабуылдардың құрбаны болса, бір бөлігі де осындай әрекетке барғанын көрсетеді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев атап өткендей, мұндай интернеттегі қудалаудан әсіресе балалар зардап шегеді. Ол «Бүкіл әлемдегі сияқты Қазақстан азаматтары да интернеттегі ғайбаттаулардан қорғана алмай отыр. Бұдан ең алдымен балалар зардап шегуде... Азаматтарды, әсіресе балаларды кибербуллингтен қорғау жөніндегі заңнамалық шараларды қабылдайтын кез келді» деді.

Онлайн алаяқтық

Интернет-алаяқтық – цифрлық технологияларды пайдаланып бөтеннің мүлкін жымқыру немесе сенімін теріс пайдалану арқылы жасалатын қылмыстар. Соңғы жылдары бұл қылмыстар да өршіп тұр. Мысалы, 2025 жылдың басынан бері интернет-алаяқтықтың 14 мыңнан астам фактісі тіркеліп, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 22%-ға өсім көрсеткені хабарланды. Келтірілген залал 6 миллиард теңгеден асты. Ішкі істер министрлігінің дерегінше, әсіресе жастар арасында онлайн алаяқтық құрбандары күрт көбейген: 2024 жылы 18–30 жас аралығынан шамамен 2 мың адам алданса, 2025 жылы бұл көрсеткіш шамамен 3 мыңға жуықтады. Бас прокуратура дерек­теріне қарағанда, жуырда тергеп-тексеру барысында алаяқтарға өздерінің төлем құралдарын беріп қойған 217 «дроппер» (алаяқтарға карталарын пайдалануға берген адам) анықталған. Оған қоса 61 киберқылмыстық топ әшкереленіп, жалпы сомасы 2,9 миллиард теңгеден асатын күдікті транзакциялар бұғатталған.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев онлайн алаяқтыққа қарсы күресті жетілдіру мақсатында бірқатар нақты шара қабылданғанын айтты: «Сонымен қатар киберқылмыспен күресу үшін антифрод-орталығы құрылды. Биометриялық анықтау жүйесі енгізілді. Банктер мен микроқаржы ұйымдарының жауапкершілігі күшейтілді». Бұл бастамалар алаяқтық схемаларын анықтап, тұрғындарды қорғауды көздейді. 2023–2025 жылдары заңға енгізілген түзетулер негізінде де «дропперлер» деп аталатын азаматтарға қатаң жазалар қарастырылған. 2025 жылдың 15 қыркүйегінен бастап өздерінің банк картасын алаяқтарға беру қылмыс саналып, оған дейін жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қолданылатыны енгізілді. Бұл норманың мақсаты – алаяқтарға жәрдемдескендерді жауапқа тартып, қаражаттың заңсыз айналымын болдырмау.

Елімізде кибербуллинг пен интернет алаяқтыққа қарсы кешенді шаралар қабылдауда. Мәселен, Бас прокуратура мен ІІМ интернет алаяқтыққа қарсы ведомствоаралық кеңес өткізіп, жағдайға жан-жақты талдау жасап, алдын алу мен жауапкершілік шараларын белгіледі. Ұлттық банк те алаяқтыққа қарсы ескертулер таратып, азаматтарды сақ болуға шақырып жүр. Заңнамалық тұрғыда да маңызды өзгерістер жүзеге асырылуда. 2020 жылғы Жолдауда Президент балаларды кибербуллингтен қорғауды күшейту қажеттігін айтты. Осының аясында Парламент «онлайн оқыту» ұғымын енгізу және «буллинг» пен «кибербуллинг» ұғымдарын құқықтық тұрғыда бекіту мәселелері бойынша кодекстер мен заңдарға түзетулер әзірлеу тапсырылған еді. Бұдан басқа, киберқылмыстарға қарсы мамандандырылған бөлімшелер құрылып, полиция интернет-алаяқтық пен кибербуллингке қарсы түсіндіру жұмыстарын белсенді жүргізуде. Барлық осы шаралар оқушылар мен жастарды интернеттегі алаяқтық пен психологиялық қысымнан қорғауға бағытталған.

Жастарға арналған алаяқтық схемалары

Интернеттегі алаяқтар жастарды алдау үшін түрлі әдістер қолданады. Кейбір кең тараған схемалар мыналар:

• «Күтпеген сыйлық». Алаяқтар әлеуметтік желі немесе мессенджер арқылы балаларға шетелге жолдама, ақшалай сыйлық ұтып алғанын хабарлап, оны алу үшін жеке деректерін (банктік карта мәліметтері сияқты) толтыруды өтінеді. Нәтижесінде алаяқтар ата-ананың қаржылық деректеріне қол жеткізуге талпынады.
• «Жалған көмек сұрау». Құпия тұлға балаға өзін сыныптасы немесе туған-туысы ретінде таныстырып, шұғыл ем-домға ақша керек екенін айтып, шотына аударуды сұрайды. Олар балаларға бұл жағдайды ата-анасына айтпауды өтінеді. Ақшаны аударғаннан кейін оны қайтару шамалы немесе мүмкін болмай қалады.
• «Арнайы қосымша». Алаяқтар балаларға танымал ойындарға көмек көрсететін, жылдам ақша табуға мүмкіндік беретін немесе орналасқан жерді анықтайтын жаңа қосымша ұсынады. Алайда бұл бағдарламалар шын мәнінде зиянды болып, құрылғыдағы деректерді ұрлап, рұқсатсыз қолжетімділік жасап алу үшін арналған болуы мүмкін.

Алаяқтықтан сақтану жолдары

Интернет алаяқтықтан сақтану үшін келесі шараларды ұстану қажет:

• Жеке деректер мен құпия ақпаратты (ақпаратыңыздағы парольдер, банктік карта нөмірі, т.б.) белгісіз сайттарға немесе электрондық пошта арқылы ешқашан жібермеңіз.
• Белгісіз жіберушілерден келген электрондық хаттар мен сілтемелерге сақтықпен қараңыз. Күдікті сайттарға кіруден және қараусыз сілтемені басудан мүлдем аулақ болыңыз.
• Құрылғыға сенімді антивирустық бағдарламаны орнатып, оны үнемі жаңартып отырыңыз. Бұл зиянды бағдарламаларды анықтауға және желіден жүктелген қауіпті файлдардан қорғануға көмектеседі.
• Ата-аналар балаларына интернет қауіпсіздігі жөнінде ашық сөйлесіп, желідегі қауіп-қатерлер туралы үнемі ескертулер жасалуы тиіс. Бала желіде күмәнді нәрсе байқаса немесе алдау-жемқорлыққа тап болса, міндетті түрде сенетін ересекке хабарласып, 102 (полиция) сияқты жедел байланыс телефондарын білуі керек.

Осы ұсынылған сақтық шаралары мен мемлекеттік бастамаларды ұстана отырып, жастарды кибербуллинг пен интернет алаяқтықтың қауіпті әсерінен қорғауға болады. Цифрлық сауаттылықты арттыру мен сақтану – балаларды және жасөспірімдерді онлайн алаяқтық пен қорқытудан сақтап қалудың ең тиімді жолы. Мемлекет пен қоғам бұл мәселемен күреске өз белсенді үлесін қосты, ал әрбір ата-ана мен бала интернет қауіпсіздігі туралы қажетті ақпаратқа ие болса, жастар алдындағы бұл қатерді едәуір азайтуға болады.