Қуатты күн дауылдары – спутниктерді, энергетикалық желілерді және байланыс жүйелерін істен шығаруға қабілетті аса қауіпті құбылыс. Қазіргі таңда Жер соңғы 20 жылдағы ең жоғары күн белсенділігі кезеңдерінің бірін бастан өткеріп жатыр. Бұл жағдай ғалымдарды ғарыштық ауа райын зерттеу мен болжаудың жаңа жолдарын іздеуге мәжбүр етті.
Conversation мәліметінше, осы мақсатта халықаралық зерттеушілер тобы Mesom (Mission to Observe Solar Eclipse by the Moon) атты ғарыштық миссия жобасын әзірлеуде. Жобаның басты мақсаты – ғарышта жасанды толық күн тұтылуын ұйымдастыру арқылы Күннің атмосферасын және Жер үшін қауіпті дауылдарды тудыратын процестерді егжей-тегжейлі зерттеу.
Тарихта күн белсенділігінің ауыр салдары болған мысалдар аз емес. 1989 жылы Күннен шыққан аса қуатты масса салдарынан Канаданың Квебек провинциясында электр энергиясы тоғыз сағатқа өшіп қалған. Канада мен АҚШ-тағы экономикалық шығын ондаған миллион доллармен бағаланған.
Ал 2024 жылдың мамыр айында Күндегі жарқылдар тізбегі мыңдаған спутниктің орбитасының күрт төмендеуіне әкелді. GPS жүйесіндегі ақаулардың өзі америкалық фермерлерге шамамен 500 миллион доллар көлемінде шығын келтірген. Дегенмен бұл оқиғалардың өзі 1859 жылғы әйгілі «Кэррингтон оқиғасымен» салыстырғанда әлдеқайда әлсіз. Сол кезде болған аса күшті геомагниттік дауыл Еуропа мен Солтүстік Америкадағы телеграф аппараттарының өздігінен өртенуіне себеп болып, байланыс операторлары электр тоғынан жарақат алған.
Егер дәл осындай деңгейдегі күн дауылы қазір қайталанса, оның салдары ғаламдық ауқымда апатты болмақ: энергетикалық жүйелер, байланыс пен навигация желілері, әуе қатынасы толықтай тоқтап қалуы мүмкін.
Күнді зерттеу неге қиын?
Ғалымдар үшін басты қиындық – Күннің сыртқы атмосферасы, яғни коронаны бақылау. Қауіпті короналдық масса бөлінісі дәл осы қабатта пайда болады. Алайда Күннің беткі қабатының аса жарық сәулесі коронаны анық көруге мүмкіндік бермейді. Сондықтан зерттеушілер оны Жерден тек сирек әрі қысқа уақытқа созылатын толық күн тұтылуы кезінде ғана бақылай алады, ал мұндай құбылыс бірнеше минутпен ғана шектеледі.
Mesom миссиясы қалай жұмыс істейді?
Инженерлер бұл мәселені шешу үшін Айды табиғи «қалқан» ретінде пайдалануды ұсынады. Жоба аясында шағын спутник Айдың көлеңкесіне жіберіледі. Осылайша Жер атмосферасының әсерінсіз, мінсіз күн тұтылуы жасалады. Мұндай жасанды тұтылуды бір сеанс барысында 48 минутқа дейін бақылауға болады – бұл Жердегі табиғи тұтылулармен салыстырғанда әлдеқайда ұзақ.
Спутник Күн атмосферасының ең терең қабаттарын жоғары сапада суретке түсіріп, бұрын техникалық шектеулерге байланысты қолжетімсіз болған деректерді жинай алады. Тіпті ең заманауи коронографтар – Күн дискін жасанды түрде жауып тұратын арнайы телескоптар – мұндай мүмкіндік бере алмаған.
Жоба авторларының айтуынша, «Mesom миссиясы екі жылда жинайтын деректер көлемін Жерден алу үшін күн тұтылуын бақылаушыларға 80 жылдан астам уақыт күтуге тура келер еді».
Коронаны ұзақ әрі тұрақты бақылау:
Ұлыбританияның Ғарыш агенттігі қолдаған Mesom жобасын қазір Еуропалық ғарыш агенттігі қарастырып жатыр. Егер миссия мақұлданса, оның ұшырылуы 2030-жылдарға жоспарлануда.