2025 жылы Қазақстанда қаржылық сауаттылық деңгейі біртіндеп өсу үрдісін көрсетіп отыр. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің жүргізген әлеуметтік зерттеуіне сәйкес, 5 мың респондент (18-63 жас аралығындағы) қатысқан сауалнамада қаржылық сауаттылық индексі 41,5%-ды құрады. Бұл 2024 жылғы көрсеткіштен (41,2%) сәл жоғары болып, соңғы бес жылдағы тұрақты өсім тенденциясын растайды.
Зерттеу көрсеткендей, қазақстандықтардың қаржылық білімі күнделікті әдеттерінде біртіндеп көріне бастаған. Дегенмен, жеке қаржыны басқару саласында деңгей әлі де төмен: тек 32,5% респонденттер бюджетті жоспарлай алады, үнемдеуді жүйелі түрде жүргізеді және шығындарды тиімді бөледі. Осыған байланысты практикалық дағдыларға басымдық беру маңызды: шығындарды бақылау, қаржылық резервтер қалыптастыру және саналы тұтыну.
Қаржылық алаяқтыққа қарсы білім ең жоғары көрсеткішке жеткен (52,6%). Бұл халықтың цифрлық қауіп-қатерді түсініп, тәуекелдерді ажырата алатынын көрсетеді. Мұндай нәтижеге мемлекеттік органдар, банктер, құқық қорғау құрылымдары және медиадағы ақпараттық кампаниялар ықпал етті.
Несие алу саласы да қаржылық сауаттылықта күшті бағыт болып отыр: респонденттердің жартысынан көбі несие шарттарын, төлем мен табыс арасындағы қатынасты түсінеді. Дегенмен, бірнеше несие алудың және төлемдерді кешіктіру салдарларын толық түсінбеудің қауіптері бар.
Бюджет жүргізу тәжірибесі
Сауалнамаға қатысқандардың тек 15,7%-ы кірістер мен шығыстарды тұрақты түрде есепке алады, ал 14%-ы тек негізгі кіріс пен шығыс көздерін бақылайды. Яғни, қаржылық тәртіпті халықтың шамамен 30%-ы ғана сақтайды. Ал 52,3%-ы шығындарды қажет кезде ғана бақылайды, 17%-ы мүлде бюджет жүргізбейді. Ең үлкен қиындықтар 22–29 жас аралығындағы жастарда байқалады - тек 19,3% тұрақты түрде бюджет жүргізеді.
Қаржылық жоспарлау құралдарын қолдану да әлі шектеулі: 48,8% респондент ешқандай құрал қолданбайды. Ал өз қаржысын бақылайтындар көбінесе мобильді қосымшаларды (15,9%) және электронды кестелерді (14,7%) пайдаланады. Жастар сандық шешімдерді белсенді қолданса да, олардың жартысы қаржыны мүлде есептемейтінін айтады (49,2%).
Нақты ақша және электронды төлемдер
2025 жылы халық арасында нақ ақша мен электронды төлемдер арасындағы баланс қалыптасты. Электронды төлемді қолдануды қалаушылар 26,1%-дан 39%-ға дейін өсті, ал нақ ақшаны қолдануды қолдаушылар 25,6%-дан 37,6%-ға дейін артты. Жастар көбіне электронды төлемдерді қолданса да, барлық жас топтарында нақ ақша мен электронды төлемдердің пропорциясы 37–39% аралығында.
Үнемдеу әдеттері
Сауалнама нәтижесінде респонденттердің 36,4%-ы барлық шығыстан кейін үнемдеуге мүмкіндік бар екенін, 31%-ы ішінара үнемдейтінін, 30,5%-ы мүлде үнемдей алмайтынын айтты. 2022 жылмен салыстырғанда үнемдеуге мүмкіндік бар азаматтар саны 31,5%-дан өскен. Банктік депозиттер ең танымал үнемдеу формасы (21,6%), инвестицияларға қызығушылық артқан (акциялар мен облигациялар - 12,4%, криптовалюта - 11,6%, жылжымайтын мүлік - 11,8%). Пенсиялық жинақ тек 0,5% респондентке тән.
Қаржылық тәртіп жоғары деңгейде жоғары білім алған азаматтар арасында байқалады: олардың 23,2%-ы тұрақты түрде үнемдейді. Дегенмен, халықтың 34,4%-ы табысы жеткіліксіздіктен қаржылық қиындықты сезінеді, 32,4%-ы кейде қиындыққа тап болады.
Қаржылық қиындықты шешу жолдары
Қаржылық тапшылықты ең жиі жабу тәсілдері - таныстардан қарыз алу (32,8%) және микрокредиттер, соның ішінде «жалақыға дейінгі несие» (27%) пайдалану. Бұл қаржылық жоспарлау және жауапкершілікті қарыз алу тәжірибелерін дамыту қажеттілігін көрсетеді.