Қазақстанда әйелдер кәсіпкерлігі соңғы жылдары жай ғана статистика емес, экономиканың құрылымын өзгертетін нақты күшке айналды. Бүгінде кәсіп ашқан қазақстандық әрбір әйел жаңа жұмыс орындарын құрып, қызмет көрсету сапасын көтеріп, цифрлық экономика мен өңірлік дамудың алдыңғы шебінде жүр. Әлеуметтік желідегі шағын парақшадан бастап, өндіріс пен экспортқа дейін жеткен бұл толқын әйелдердің қаржылық дербестігі мен ел экономикасының тұрақтылығы өзара тығыз байланысты екенін айқын көрсетіп отыр.
Forbes Kazakhstan жариялаған Қазақстандағы ең ықпалды 25 әйел рейтингінде ел экономикасының әр саласында табысты бизнес құрған кәсіпкер әйелдерге тоқталып өтейік.
Әсел Тасмағамбетова
Әсел Тасмағамбетова - ықпалды әулеттің өкілі ғана емес, Қазақстанда өз бағытын қалыптастырған дербес кәсіпкер әрі меценат. Forbes.kz рейтингінде елдегі ең ықпалды әйелдердің үздік ондығына кіреді. Ол жұбайы, инвестор Кеңес Рақышевпен бірге білім беру, косметика, экология және қайырымдылық салаларын қамтитын ірі экожүйе құрған. 2002 жылы құрылған «Сәби» қоры бүгінде Әсел Тасмағамбетованың басқаруында. Қор білім, медицина, экология және дарынды жастарды қолдауға бағытталған. 2024 жылғы бюджеті 3 млрд теңгеден асты.
Ол - Шоқан Уәлиханов атындағы жекеменшік мектептің құрылтайшысы. Мектеп Forbes рейтингінде үздік жекеменшік оқу орындарының қатарында, жылдық табысы шамамен 4,3 млрд теңге. Алматыдағы Telli биобутигі мен отандық косметика өндірісі - оның табысты жобаларының бірі. 2023 жылы іске қосылған Asiya бренді жеке зауытта шығарылады. Әсел Тасмағамбетова экологияны жеке миссия ретінде қарастырады. Ол құрған экологиялық институт қалдықтарды өңдеу, су ресурстары және Каспий итбалығын қорғау жобаларымен айналысады. Соңғы жылдары инвестициялық қорлар мен жылжымайтын мүлік саласына да белсенді кірісіп отыр.
Фото: aselletasmagambetova.kz
Ғауһар Қаппарова
Ғауһар Қаппарова - Қазақстандағы ірі жеке бизнес пен әлеуметтік жобаларды қатар алып жүрген ықпалды кәсіпкер. Ол - Lancaster Group компаниялар тобының акционері әрі директорлар кеңесінің мүшесі. Холдинг портфеліне мұнай сервистік «ERSAI Caspian Contractor», «Жандиг-С», Tin One Mining акционерлік қоғамындағы үлестер, сондай-ақ Quantum STEM School мектептер желісі және басқа да активтер кіреді.
Сонымен қатар ол брендтік киім дистрибуциясымен айналысатын «G and G Гламур», GGonline, MaxGlamour компанияларының және мұнай өндіру саласындағы Green Production серіктестігінің тең иесі. Бұл активтер оның портфелін энергетикадан бастап ритейл мен e-commerce-ке дейін әртараптандырады.
Әлеуметтік бағыттағы қызметі де айқын. Ғауһар Қаппарова - Нұрлан Қаппаров атындағы қоғамдық қордың тең құрылтайшысы, сондай-ақ ауыл мектептеріндегі дарынды балаларды қолдауға бағытталған IQanat білім беру жобасының белсенді қатысушысы. Бұдан бөлек, ол YPO Kazakhstan (Young Presidents’ Organization) мүшесі.
Гүлнар Досаева - Қазақстанда бизнес пен қайырымдылықты қатар алып жүрген ықпалды тұлға. Ол - ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар мен жетім балаларды қолдауға бағытталған «Дара» қайырымдылық қорының құрылтайшысы. Қор инклюзивті білім беру, әлеуметтік бейімдеу және балалардың әлеуетін ашуға басымдық береді.
Сонымен қатар Гүлнар Досаева - Lancaster Holding компаниясының тең құрылтайшысы. Холдинг өнеркәсіптік инфрақұрылым, мұнай-газ сервисі, жер қойнауын пайдалану, тау-кен өндірісі, фармацевтика, HR-қызметтер және білім беру салаларында жұмыс істейді.
Ритейл бағытында ол Ғауһар Қаппаровамен бірлесіп брендтік киім саудасымен айналысатын «G and G Гламур» және GGonline компанияларына иелік етеді.
Фото: Samruk Kazyna Trust
Шынар Бүгімбаева
Шынар Бүгімбаева - Қазақстандағы қоғамдық тамақтану нарығында ұзақ жылдан бері табысты жұмыс істеп келе жатқан кәсіпкер. Ол - 1996 жылы құрылған Qaganat желісінің негізін қалаушы әрі бас директоры. Бүгінде Qaganat Алматы, Астана және Шымкент қалаларында 27 нүктені біріктіріп, қолжетімді әрі тұрақты форматтағы қоғамдық тамақтану үлгісін қалыптастырған.
Қоғамдық және іскерлік ортада да белсенді. Шынар Бүгімбаева Paryz – Ұлттық жұмыс берушілер конфедерациясы президиумының мүшесі, сондай-ақ Алматы қаласы Кәсіпкерлер палатасы жанындағы Іскер әйелдер кеңесінің мүшесі.
Фото: жеке архив
Әйелдер кәсіпкерлігі: экономикадағы көзге көрінбейтін тірек
Қазақстандағы әйелдер кәсіпкерлігі бүгінде жекелеген әлеуметтік бастамалар шеңберінен шығып, экономиканың құрылымдық элементіне айналып отыр. Соңғы деректерге сүйенсек, елдегі шағын және орта бизнес субъектілерінің шамамен жартысына жуығын әйелдер басқарады, ал тіркелген кәсіпкер әйелдердің саны бір миллионнан асып кеткен. Бұл көрсеткіштер әйелдердің нарықтағы қатысуы сандық өсіммен ғана емес, сапалық трансформациямен қатар жүргенін аңғартады.
Осы үрдіске қатысты негізгі ұстанымды Атамекен ҰКП басқарма төрағасының орынбасары Гүлнар Бижанова ұсынды. Оның пайымдауынша, әйелдер кәсіпкерлігін әлеуметтік қолдауды қажет ететін әлсіз сектор ретінде қарастыру – бүгінгі экономикалық шындыққа сай келмейді. Керісінше, жедел цифрландыру мен технологиялық жаңару кезеңінде әйелдер бизнесі экономиканың тұрақты өсімін қамтамасыз ете алатын стратегиялық ресурсқа айналып отыр.
Зерттеу тұрғысынан алғанда, басты мәселе – әйелдер кәсіпкерлігін институционалдық деңгейде мойындау. Бұл «әйелдер кәсіпкерлігі» ұғымын заңнамалық кеңістікке енгізіп, оны мемлекеттік қолдау құралдарының жеке бағыты ретінде жүйелеуді талап етеді. Мұндай қадам әйелдер басқаратын бизнесті осал топ ретінде емес, қаржы нарығы, индустриялық саясат және ШОБ экожүйесінің дербес сегменті ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, мұндай институционалдық айқындау қаржыландыруға қолжетімділікті арттырып, мемлекеттік бағдарламалармен интеграцияны жеңілдетеді.
Сонымен қатар, зерттеу барысында құқықтық және реттеуші ортаның сапасы шешуші фактор екені анық байқалады. Әйелдер кәсіпкерлігін қолдау тиімділігі реттеудің тұрақтылығы мен болжамдылығына тікелей тәуелді. Реттеуші шешімдер қабылданарда олардың экономикалық салдарын алдын ала бағалау, бизнес қауымдастықпен жүйелі диалог орнату – тек әкімшілік талап емес, экономикалық қажеттілік.
Отырыс қорытындысында цифрлық экономика жағдайында әйелдер кәсіпкерлігін қолдауға бағытталған арнайы заң жобасын әзірлеу бастамасының қолдау табуы осы көзқарастың заңнамалық деңгейге көтеріле бастағанын көрсетеді. Бұған қоса, электрондық коммерция, салық салу, цифрлық құзыреттер бойынша білім беру және онлайн бағдарламаларды кеңейту, әсіресе өңірлер мен ауылдық жерлердегі әйел кәсіпкерлерді қолдау шараларын күшейту жоспарланып отыр.
Жалпы алғанда, қазіргі үрдіс әйелдер кәсіпкерлігінің енді қосалқы немесе әлеуметтік бағыт емес, ел экономикасының өсімін қамтамасыз ететін нақты әрі өлшенетін күшке айналғанын дәлелдейді. Экономикалық саясаттағы басты сұрақ енді «қолдау керек пе?» емес, «қалай тиімді масштабтаймыз?» деген деңгейге шықты.
Кәсіпкер әйелдерді қолдау
Елордада жыл соңына дейін әйелдер кәсіпкерлігін мемлекеттік қолдау шараларын түсіндіруге бағытталған Ұлттық ақпараттық науқан жалғасып жатыр. Науқан 22–31 желтоқсан аралығында Қазақстан Республикасы Президенті жанындағы Әйелдер істері және отбасылық-демографиялық саясат жөніндегі ұлттық комиссия бастамасымен, Астана қаласының Инвестициялар және кәсіпкерлікті дамыту басқармасы арқылы жүзеге асырылуда.
Науқан аясында елордада әйелдердің кәсіпкерлік әлеуетін қолдауға, сондай-ақ бизнесті бастау мен дамытуға қолайлы жағдай жасауға бағытталған ақпараттық-түсіндіру іс-шаралары өткізіліп жатыр. Негізгі мақсат - әйелдерге мемлекеттік қолдау тетіктері, гранттар мен жеңілдетілген несиелер, оқыту және кеңес алу мүмкіндіктері туралы нақты әрі қолжетімді ақпарат ұсыну. Іс-шаралар барысында мемлекеттік бағдарламалардың таныстырылымдары, семинарлар, кездесулер мен дөңгелек үстелдер ұйымдастырылады. Сонымен қатар өңірлік деңгейде табысты әйел кәсіпкерлігінің үздік үлгілерін насихаттауға ерекше назар аударылып отыр.
Ұлттық ақпараттық науқан әйелдер кәсіпкерлігін қолдауға бағытталған мемлекеттік саясатты іске асырумен тікелей байланысты. Бүгінде әйелдер кәсіпкерлігі Қазақстан экономикасының тұрақты өсуіне серпін беретін негізгі күштердің бірі ретінде қарастырылып отыр.
Айта кету керек, елімізде әйелдер кәсіпкерлігін мемлекеттік қолдау кешенді сипатқа ие: қаржылық құралдар - гранттар мен жеңілдетілген несиелеумен қатар, білім беру, менторлық және сүйемелдеу бағдарламаларына да басымдық берілген.