Домбыраның қос ішегі неге Мұңлық пен Зарлық аталған? Аңыздың астарындағы ақиқат

Домбыра – қазақ халқының ең қасиетті, ең қадірлі музыкалық аспаптарының бірі. Ол жай ғана екі ішекті аспап емес, ұлттың жаны, тарихтың үні, халықтың мұңы мен қуанышы сақталған рухани мұра. Қазақ ежелден қуанышын да, қайғысын да, елдік арманын да, ерлік рухын да домбыраның қоңыр үні арқылы жеткізген.

Қазақ үшін домбыра – ағаштан жасалған бұйым емес. Ол – туған жердің тарихын сөйлеткен, ерлік пен елдіктің рухын сақтаған қасиетті мұра. Сан ғасыр бойы халқымыздың қуанышы да, қайғысы да, жеңісі де, мұңы да дәл осы қос ішектің үнімен өрілген.

Қос ішектің құпиясы

Домбыраның шығу тарихы туралы нақты тарихи деректерден бұрын халық жадында сақталған аңыздар ерекше орын алады. Әрбір аңыздың өз шындығы, өз философиясы бар.

Ең әсерлі аңыздардың бірі – Мұңлық пен Зарлық жайлы әңгіме.

Қатыгез хан қызының кедей жігітке ғашық болғанын кешірмейді. Жігіт дарға асылып, кейін дүниеге келген егіз сәбилерді мыстан кемпір адам аяғы баспайтын жердегі алып ағаштың басына іліп кетеді. Уақыт өте нәрестелердің көз жасынан ағаш қуарып, жел соққан сайын мұңды әуен шығара бастайды.

Балаларын іздеп шаршаған ана сол ағаштың түбіне келіп, бұрын-соңды естімеген ғажайып сазға құлақ түреді. Ағашты құлатып қараса, оның іші қуыс, ал бұтақтарының арасында екі ішек керіліп тұр екен.

Бір ішек бостау тартылған. Оның үні мұңға толы. Ана оны «Мұңлық» деп атайды. Екінші ішек қатты тартылған. Оның үні ащы зар болып шығады. Ол «Зарлық» атанады.

Содан бері қазақ домбырасының қос ішегі бір-бірімен үн қатып тұрғандай әсер қалдырады.

Бұл аңыз – жай ғана ертегі емес. Меніңше, бұл қазақтың өмір философиясын бейнелейді. Өйткені адамның ғұмыры да қуаныш пен қайғыдан, үміт пен мұңнан тұрады. Домбыра осының бәрін сөйлете алады.

«Шайтан тиек» қайдан шыққан?

Домбыра туралы тағы бір қызықты аңыз халық арасында күні бүгінге дейін сақталған.

Жауын жеңіп, ұзақ жолдан титықтап келе жатқан батыр демалу үшін сай ішіне аялдайды. Талдың шыбығын кесіп алып, оған жылқының қылын керіп байлап көреді. Бірақ ешқандай дыбыс шықпайды.

Шаршаған батыр ұйықтап кетеді.

Бір кезде әлдебір әсем үннен оянады.

Қараса, өзі жасаған аспаптың ішегінің астына кішкентай ғана ағаш тиек қойылыпты.

«Мұны адам емес, сайтан істеген шығар...» деп таңырқайды.

Содан бері халық арасында домбыраның жоғарғы тиегі «шайтан тиек» аталып кеткен.

Бұл аңыздың астарында үлкен ой жатыр. Кейде өнердің өзі тылсым құбылыс сияқты қабылданады. Нағыз күй адам жүрегіне қайдан келеді? Оның жауабын ешкім дәл айтып бере алмайды.

Домбыраның жасы қанша?

Ғалымдардың зерттеуі аңыздан да қызық.

Алматы облысындағы Майтөбе жайлауынан табылған жартас суретінде бүгінгі домбыраға өте ұқсас аспап бейнеленген. Археологтардың пікірінше, бұл сурет неолит дәуіріне жатады. Егер бұл болжам толық дәлелденсе, онда домбыраның тарихы алты мың жылдан асады деген сөз.
Тағы бір ерекше жаңалық – Моңғол Алтайынан табылған көне екі ішекті аспап. Оның мойнында ежелгі түркі бітік жазуы қашалған.

Ең қызығы, жазуда:

«Жұпар күй әуені бізді сүйіспеншілікке бөлейді»

деген мағынадағы сөздер кездеседі.

Демек, XV немесе XVIII ғасыр емес, одан әлдеқайда бұрынғы түркілердің өзінде күй мәдениеті қалыптасқан.

Бұл – қазақтың күй өнері кездейсоқ пайда болмағанын дәлелдейтін құнды айғақтардың бірі.

Домбыра сөйлеген халық

Қазақ тарихында талай оқиға домбыра арқылы жеткен.

Жошы ханға ұлының қазасын ешкім айта алмай тұрғанда, Кетбұға күймен жеткізген.

Құрманғазы бодандықтың қасіретін сөзбен емес, «Кішкентай», «Түрмеден қашқан», «Қайран шешем», «Сарыарқа» күйлерімен баяндаған.

Тәттімбет табиғаттың үнін шерткен.

Дина Нұрпейісова ұстазы Құрманғазының мұрасын ХХ ғасырға жеткізді.

Домбыра ешқашан өтірік айтқан емес.

Кейде бір күй жүз кітап айта алмайтын шындықты жеткізеді.

Ұлттық кодтың кілті

Белгілі ақын Қадыр Мырза Әлі:

«Нағыз қазақ – қазақ емес, нағыз қазақ – домбыра», – деп бекер айтпаған.

Домбыра қазақтың ұлттық кодын сақтап қалған ең басты құндылықтардың бірі.

Сәбидің бесік жыры да осы аспаппен айтылды.

Батырға бата берілгенде де домбыра шертілді.

Айтыс басталса да, терме орындалса да, күй тартылса да, қара домбыра төрден түскен жоқ.

Қызығы, домбыра тек Қазақстанда ғана емес, түркі әлемінің көптеген халықтарында кездеседі. Башқұрттың думбырасы, ноғайдың домбырасы, түріктің томбрасы, өзбектің дутары, қырғыздың қомузы – барлығы бір үлкен музыкалық мәдениеттің тамыры ортақ екенін көрсетеді.

Қазіргі қоғамға домбыра не үшін керек?

Технология дамыған заманда жастардың қолында телефон көп, ал домбыра ұстаған жас сирек көрінеді деген пікір жиі айтылады.

Алайда соңғы жылдары бұл көзқарас өзгере бастады.

Ұлттық домбыра күні тойланып келеді.

Жас күйшілер әлеуметтік желіде миллиондаған қаралым жинауда.

Домбыра үйірмелеріне қатысатын балалар саны артып келеді.

Бұл – ұлттық өнердің әлі де өміршең екенінің белгісі.

Қазіргі заманда да домбыраның маңызы кеміген жоқ. Керісінше, ол ұлттық бірегейліктің басты нышандарының біріне айналды. Ұлттық домбыра күнінің аталып өтуі, домбыра күйлерінің ЮНЕСКО мұраларымен қатар аталуы – осы аспапқа деген құрметтің белгісі. Домбыраның түрлері де көп: ән домбырасы, күй домбырасы, үш ішекті домбыра, шертер, оркестр домбыралары сияқты үлгілері бар.

Қорытындылай айтқанда, домбыра – қазақтың өткені мен бүгінін жалғап тұрған алтын көпір. Ол – халықтың мұңы, қуанышы, арманы, үміті, ерлігі мен елдігі. Домбыра үні естілген жерде қазақтың рухы да бірге жаңғырады. Сондықтан әр қазақ баласы домбыраны құрметтеп, оның тарихын білуі керек. Себебі домбыра – жай аспап емес, ол – ұлттың жүрегі.