Бүгінгі цифрлық дәуірде инфлюенсерлер - жаңа заманның ең ықпалды тұлғалары. Олар бренд имиджін қалыптастырып, аудиторияның сенімін бағыттай алады. Бірақ үлкен ықпалмен бірге үлкен жауапкершілік те келеді. Енді жарнаманы жасырып, «жай ғана пікір» түрінде өткізе салатын уақыт артта қалды, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

Әлем елдері әлеуметтік желідегі жарнама мен демеушілік контентке қатысты нақты заңдар қабылдап жатыр. Бұл ережелердің басты мақсаты - ашықтық, әділдік және тұтынушының құқығын қорғау.

АҚШ-та FTC, Ұлыбританияда ASA, Еуропада GDPR мен түрлі жарнама кодекстері, ал Үндістанда арнайы инфлюенсер нұсқаулықтары енгізілген. Барлығында ортақ талап бір: аудиторияға шынайы ақпарат жеткізу және жарнамалық сипаттағы контентті анық белгілеу.

Сондықтан сен инфлюенсер болсаң да, агенттік не бренд иесі болсаң да - бұл ережелерді білу маңызды. Заңды бұзбау ғана емес, өзіңнің сенімді репутацияңды қорғау үшін де қажет.

Бұл материалда мен әлемдік нарықтағы соңғы тенденциялар мен инфлюенсерлік маркетингтегі заңдық өзгерістерге тоқталдым. Әр елдің өз тәжірибесі бар, бірақ бәрін біріктіретін бір қағида бар: жарнамада - адалдық, ал аудиториямен - ашық байланыс.

Қазіргі заманда инфлюенсердің бір сөзі немесе бір ғана видео-пікірі жарнамадан да күшті әсер береді. Миллиондаған адам олардың кеңесіне сеніп, шешім қабылдайды - қандай киім кию, қай өнімді алу, тіпті қай компанияға сену керегін солардан үйренеді. Осындай ықпал инфлюенсерлерді қоғам алдындағы жаңа жауапкершілік деңгейіне шығарады.

Инфлюенсер маркетингі қарқынды дамыған сайын, әлемнің әр елінде жаңа заңдар мен ережелер пайда болды. Олар бір ғана мақсатқа бағытталған - жалған ақпараттан қорғау және жарнамадағы әділдік пен ашықтықты қамтамасыз ету.

Бүгінде реттеуші органдар келесі мәселелерге ерекше назар аударады:

• Жасырын жарнама мен адастыратын контент. Көрермен жарнаманы пікірден ажырата білуі тиіс.
• Қауіпті өнімдерді насихаттау. Криптовалюта, биоқоспалар немесе денсаулыққа зиян заттарды жарнамалау қатаң бақыланады.
• Аудитория алдындағы ашықтықтың болмауы. Демеушілік контент міндетті түрде белгіленуі керек.
• Жалған жазылушылар мен қолдан жасалған көрсеткіштер. Сенімге сатқындық - беделге соққы.
• Халықаралық жарнамалардағы құқықтық бос кеңістік. Әр елдің өз заңы бар, оны елемеу - үлкен тәуекел.

Бұл талаптарды ескермеу айыппұлдармен, сот істерімен немесе әлеуметтік желілердегі бұғаттаумен аяқталуы мүмкін. Бірақ ең ауыр салдар - аудиторияның сенімінен айырылу.

АҚШ: Федералдық сауда комиссиясы (FTC) және жарнама ережелері

АҚШ-та инфлюенсерлік контент пен жарнамалық материалдарды бақылау мен реттеу ісін Федералдық сауда комиссиясы (Federal Trade Commission - FTC) жүзеге асырады. Комиссияның негізгі мақсаты - жарнамадағы ашықтықты қамтамасыз ету және тұтынушыларды адастыратын әрекеттерден қорғау.

Негізгі талаптар:

• Материалдық байланыс міндетті түрде ашылуы тиіс.
  Егер инфлюенсер өнім немесе қызмет үшін ақы, сыйлық, серіктестік комиссия не басқа пайда алса, бұл туралы көрерменге анық және нақты хабарлауы қажет.
• Жарнамалық белгілер түсінікті болуы керек.
  FTC екіұшты немесе түсініксіз белгілерді қабылдамайды. Рұқсат етілетін мысалдар: #ad, #sponsored, “Paid partnership with [Brand]”.
• Жарнама туралы ақпарат жазбаның басында көрсетілуі қажет.
  FTC хэштегтер арасында немесе жазбаның соңында жасырылған ескертулерді жарамсыз деп санайды.
• Бейнежазбаларда ауызша және экранда көрінетін ескерту болуы міндетті.
  Бұл көрерменнің контенттің жарнамалық сипатын бірден түсінуіне мүмкіндік береді.

Соңғы тәжірибе:

2023 жылы FTC бірнеше TikTok инфлюенсеріне қаржылық қызметтерді ескерусіз жарнамалағаны үшін ресми ескерту берді. Кейбір жағдайларда агенттік айыппұл салып, қызметті тоқтату туралы (cease-and-desist) шешім қабылдады.

Мүмкін салдарлар:

• Айыппұлдар мен ресми ескертулер
• Белгілі қызметті тоқтату туралы бұйрықтар
• Қоғам алдында беделге нұқсан келтіретін жария тізімдер

FTC саясатының түпкі мәні - тұтынушы сенімін қорғау және жарнамадағы адалдық мәдениетін қалыптастыру.

2. Контент жасаушылардың салықтық міндеттемелері (IRS талаптары)

АҚШ-та контент жасаушылар - блогерлер, стримерлер, инфлюенсерлер және цифрлық кәсіпкерлер - табыс тапқан жағдайда міндетті түрде салық төлеуге тиіс.
Бұл талапты АҚШ Ішкі табыс қызметі (Internal Revenue Service - IRS) реттейді және ол табыстың қайдан түскеніне қарамастан (хобби, қосымша табыс немесе негізгі кәсіп) күшіне енеді.

Табысқа салық салу тәртібі

Инфлюенсерлер өзін-өзі жұмыспен қамтыған тұлғалар (self-employed) санатына жатады және төмендегі табыс көздерінен алынған барлық кіріс бойынша салық төлейді:

• серіктестік және аффилиаттық сілтемелерден түскен табыс;
• жарнамалық келісімдер мен демеушілік ақы;
• цифрлық өнімдер мен онлайн қызметтердің сатылымы;
• жазылымдар мен онлайн курстардан түскен кіріс.

Сондай-ақ, егер инфлюенсерге тауарлар не қызметтер тегін ұсынылса (мысалы, шолу үшін жіберілген киім, гаджет, саяхат, т.б.), олардың да құны салық салынатын табыс болып есептеледі.
TaxSlayer компаниясының мәліметінше, шолу мақсатында алынған тауарлардың жалпы құны 100 АҚШ долларынан аспаса, олар салықтан босатылуы мүмкін.

Федералдық салық мөлшерлемесі

АҚШ-та табыс салығы прогрессивті жүйемен есептеледі - табыс өскен сайын салық мөлшері де артады.
IRS деректері бойынша, табыс салығының мөлшерлемесі 10%-дан 37%-ға дейін аралықта өзгереді.

Өзін-өзі жұмыспен қамту салығы (Self-Employment Tax)

Контент жасаушылар қосымша түрде өзін-өзі жұмыспен қамту салығын төлейді. Оның мөлшері - 15,3%, және ол екі негізгі бөлікке бөлінеді:

• 12,4% - әлеуметтік қамсыздандыруға (Social Security): қарттық, еңбекке жарамсыздық және асыраушысынан айырылғандарға арналған төлемдер;
• 2,9% - медициналық сақтандыруға (Medicare): аурухана мен медициналық шығындарды өтеу қорына.

IRS бұл төлемдерді әлеуметтік қорғау жүйесіне тұрақты жарна ретінде қарастырады.

3. Шегерімдер мен салықтық жеңілдіктер

АҚШ заңнамасы блогерлер мен контент жасаушыларға кәсіби шығындарын салықтан шегеруге мүмкіндік береді. Бұл олардың таза табысын азайтып, салық ауыртпалығын төмендетеді.

Салықтан шегеруге болатын негізгі шығындар:

• фрилансерлердің қызметтері: графикалық дизайн, веб-сайт әзірлеу, контент жазу немесе бейнемонтаж;
• маркетинг пен жарнамаға кеткен шығындар;
• офистік құрал-жабдықтар, техника және бағдарламалық қамтамасыз ету;
• интернет, байланыс және кәсіби жазылымдар.

Бұл шығындар кәсіби қызметті тікелей қолдауға бағытталған болса, салық есептеу кезінде табыстан шегеріледі.

4. Бизнес құрылымының нұсқалары

Көптеген блогерлер мен инфлюенсерлер өз қызметін ресми тіркеу арқылы заңды мәртебе алады. Ең жиі кездесетін нысандар:

• Individual (Sole Proprietorship) - жеке кәсіпкерлік;
• Partnership - серіктестік;
• Limited Liability Company (LLC) - жауапкершілігі шектеулі серіктестік.

Мұндай құрылымдар салық төлеуді, есеп жүргізуді және табыс пен шығынды бөлу жүйесін жеңілдетеді.

5. Қорытынды

АҚШ-та инфлюенсер болу - тек шығармашылық қызмет емес, толыққанды кәсіби кәсіп.
FTC - жарнамадағы ашықтық пен тұтынушы сенімін қорғаса,
IRS - табыс пен шығынға қатысты қаржылық тәртіпті қадағалайды.

Инфлюенсер үшін басты ереже:
жарнамада – адалдық, салықта – ашықтық, кәсібінде – жауапкершілік.
Осы талаптарды сақтаған жағдайда ғана контент жасау заңды әрі тұрақты табыс көзіне айналады.

Ұлыбритания: ASA және CMA ережелері

Ұлыбританияда инфлюенсерлердің жарнамалық контенті екі негізгі органның бақылауында: Advertising Standards Authority (ASA) және Competition and Markets Authority (CMA). Бұл ұйымдар әлеуметтік желідегі жарнама мен демеушілік контенттің ашықтығын қамтамасыз ету үшін бірлесе жұмыс істейді.

Негізгі ережелер:

• Демеушілік контент айқын белгіленуі тиіс. Жазбаның басында #ad, #advert немесе “Paid Partnership” деген белгілер міндетті түрде болуы қажет.
• Сыйлықтар, серіктестік сілтемелер және коммерциялық ынтымақтастықтар да жарнамаға жатады. Инфлюенсер өнімді тегін алса да, бұл туралы хабарлауы тиіс.
• Белгісіз жарнама жасаған инфлюенсерлерді ASA ашық түрде жариялауы мүмкін. Бұл – қоғам алдында ең үлкен беделдік соққы.

Жаза және салдарлар:

Ұлыбританияда негізгі шара – беделге қысым жасау және жария бақылау. Бірақ қажет болған жағдайда брендтер мен агенттіктер CMA тарапынан тергеуге, ал кейде айыппұл мен келісімшарттық жауапкершілікке тартылады.

Мүмкін салдарлар:

• Контентті платформадан жою (content takedown)
• Репутациялық зиян
• Қаржылық айыппұлдар мен серіктестік шарттардың бұзылуы

Ұлыбритания: ASA және CMA ережелері

Ұлыбританияда инфлюенсерлердің жарнамалық контенті екі негізгі органның бақылауында: Advertising Standards Authority (ASA) және Competition and Markets Authority (CMA). Бұл ұйымдар әлеуметтік желідегі жарнама мен демеушілік контенттің ашықтығын қамтамасыз ету үшін бірлесе жұмыс істейді.

Негізгі ережелер:

• Демеушілік контент айқын белгіленуі тиіс. Жазбаның басында #ad, #advert немесе “Paid Partnership” деген белгілер міндетті түрде болуы қажет.
• Сыйлықтар, серіктестік сілтемелер және коммерциялық ынтымақтастықтар да жарнамаға жатады. Инфлюенсер өнімді тегін алса да, бұл туралы хабарлауы тиіс.
• Белгісіз жарнама жасаған инфлюенсерлерді ASA ашық түрде жариялауы мүмкін. Бұл – қоғам алдында ең үлкен беделдік соққы.

Жаза және салдарлар:

Ұлыбританияда негізгі шара – беделге қысым жасау және жария бақылау. Бірақ қажет болған жағдайда брендтер мен агенттіктер CMA тарапынан тергеуге, ал кейде айыппұл мен келісімшарттық жауапкершілікке тартылады.

Мүмкін салдарлар:

• Контентті платформадан жою (content takedown)
• Репутациялық зиян
• Қаржылық айыппұлдар мен серіктестік шарттардың бұзылуы

Ұлыбритания: инфлюенсерлердің салықтық міндеттемелері мен қаржылық жауапкершілігі

Ұлыбританияда инфлюенсерлер де басқа кәсіпкерлер секілді мемлекет алдындағы барлық салықтық міндеттемелерді орындауға тиіс. Бұл талаптар Ұлыбританияның Салық және кеден қызметі (HMRC) тарапынан реттеледі және табыстың көзіне қарамастан - жарнамалық келісімдер, демеушілік немесе серіктестік бағдарламалар болсын - бәріне бірдей қолданылады.

1. Табыс салығы (Income Tax)

Ұлыбританияда барлық жеке тұлғалар жылдық табысы £12 570-нен асқан жағдайда табыс салығын төлеуге міндетті. Бұл сома - салық салынбайтын минимум (personal allowance) деп аталады. Кей жағдайда бұл шекті мөлшерді сауда немесе кәсіби шегерімдер есебінен азайтуға болады.

Салық мөлшерлемелері:

• 20% - табыс £12 571 мен £50 270 аралығында;
• 40% - табыс £50 271 мен £125 140 аралығында;
• 45% - табыс £125 141-ден жоғары болған жағдайда.

Маңыздысы - бұл мөлшерлемелер табыстың жалпы сомасына емес, әрбір диапазонға сәйкес келетін бөлігіне қолданылады.

Мысалы, егер инфлюенсердің жылдық табысы £80 000 болса:

• алғашқы £37 700 (£50 270 – £12 570) - 20% мөлшерлемемен салық салынады;
• келесі £29 730 (£80 000 – £50 270) - 40% мөлшерлемемен есептеледі.

Нәтижесінде жалпы салық сомасы шамамен £19 292 болады.

2. Ұлттық сақтандыру жарналары (National Insurance Contributions)

National Insurance - бұл әлеуметтік қорғау жүйесіне төленетін жарна. Ол мемлекет қаржыландыратын медициналық қызметтер мен әлеуметтік жәрдемақыларды қамтамасыз етуге бағытталады.

Инфлюенсерлердің көпшілігі self-employed немесе sole trader ретінде тіркеледі, сондықтан олар Class 2 және Class 4 санатындағы жарналарды төлейді. Жарнаның мөлшері табыс деңгейіне қарай есептеледі және салықпен бірге HMRC арқылы аударылады.

3. Қосылған құн салығы (Value Added Tax - VAT)

Егер инфлюенсердің жылдық табысы £90 000 немесе одан жоғары болса, ол міндетті түрде ҚҚС (VAT) төлеуші ретінде тіркелуі тиіс. Табысы бұл мөлшерден төмен тұлғалар да өз еркімен тіркеліп, ҚҚС төлеуші бола алады. Тіркелгеннен кейін инфлюенсер көрсететін қызметтерінің бағасына ҚҚС қосуы қажет. Мысалы, егер ол бір жарнамалық жазба үшін £200 ақы алса, онда клиентке £240 шот жіберуі керек, оның ішінде £40 (20%) - ҚҚС болып табылады және ол соманы кейін HMRC-ге аударуға міндетті.

4. Шегерімдер мен салықтық жеңілдіктер

Инфлюенсерлер өздерінің кәсіби шығындарын есепке алу арқылы салықтық ауыртпалықты азайта алады. Бірақ HMRC бұл шегерімдерге қатаң талап қояды: шығындар тек кәсіби қызметті атқару үшін және толығымен іскерлік мақсатта жұмсалуы тиіс.

Салықтан шегеруге болатын шығындар мысалдары:

• бейне және фото түсіруге арналған техника мен жабдықтар;
• бағдарламалық қамтамасыз ету, монтаж және графикалық құралдар;
• іскерлік сапарлар мен көлік шығындары;
• заңгерлік және бухгалтерлік қызметтер;
• маркетинг пен жарнамаға арналған шығындар.

Мұндай шығындар таза табысты азайтып, соның есебінен төленетін салық мөлшерін төмендетуге мүмкіндік береді.

Ұлыбританиядағы инфлюенсерлік қызмет - толыққанды кәсіби кәсіпкерлік түрі. Контент жасаушы өз табысын дұрыс есептеп, салық органдарына уақтылы есеп беруі тиіс. Заңды сақтау тек айыппұлдан қорғану үшін емес, кәсіптің сенімді дамуы мен беделді қорғау үшін де маңызды. Инфлюенсердің қаржылық мәдениеті мен ашық есеп жүргізуі - оның кәсібилігін айқындайтын басты көрсеткіштердің бірі.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақта инфлюенсерлік маркетингке арналған бірыңғай заң жоқ, бірақ барлығын біріктіретін басты принцип бар - жарнама мен тұтынушы арасындағы әділдік пен ашықтық.
Барлық мүше мемлекеттер Unfair Commercial Practices Directive (UCPD) деп аталатын директиваны өз елінің заңына енгізіп, оны ұлттық деңгейде түрліше қолданады. Осылайша, Еуропада ортақ мақсат бір болғанымен, ережелердің орындалу тәртібі әр елде өзінше ерекшеленеді.

Германия

Германияда инфлюенсерлер коммерциялық мазмұнды айқын түрде “жарнама” деп көрсетуге міндетті. Сот тәжірибесінде бұлыңғыр белгілер мен жасырын демеушіліктерге нөлдік төзімділік бар: “әдейі байқатпай жарнамалау” заң бұзушылық болып есептеледі. Неміс реттеушілері үшін басты қағида - тұтынушыны адастырмау. Егер жазбада жарнамалық ниет бар болса, ол #Werbung (жарнама) деген белгімен нақты көрсетілуі тиіс.

Франция

Франция инфлюенсер заңнамасы бойынша Еуропадағы ең қатаң елдердің қатарында. Мұнда кез келген ақылы жарнама, сыйлық немесе тегін өнім туралы ашық айту міндетті. Бұны жасыру - алаяқтық жарнама деп саналады. 2023 жылы қабылданған жаңа заң бойынша, жалған немесе адастыратын жарнама үшін 300 000 еуроға дейін айыппұл және екі жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған. Француз билігі мұны “инфлюенсер индустриясын тазарту және қоғам сенімін қорғау” деп түсіндіреді.

Италия

Италияда инфлюенсерлердің әрекетін AGCM (Competition and Market Authority) мұқият бақылайды. Әсіресе сән, сұлулық және люкс өнімдерін жарнамалайтын тұлғалар ерекше назарда. AGCM жиі тергеу жүргізіп, брендтер мен агенттіктерден нақты есеп талап етеді - кім не үшін төлейді, қандай келісім болған, контентте бұл көрсетілді ме деген сұрақтарға дейін. Бұл тәжірибе Италияны “жалған жылтыр контентке қарсы” басты майдан алаңына айналдырды.

Еуропа енді жауапкершілікті тек инфлюенсерге емес, платформаның өзіне де жүктеп отыр. 2024 жылдан бастап күшіне енген Digital Services Act (DSA) заңы әлеуметтік желілер мен контент платформаларын заңсыз коммерциялық жазбаларды анықтау және хабарлау жүйесін енгізуге міндеттейді. Яғни, егер инфлюенсер жарнаманы жасырып өтсе - енді тек ол емес, платформаның өзі де жауап береді. Бұл - цифрлық кеңістіктегі жауапкершілікті жаңа деңгейге көтерген шешім.

Үндістан

Үндістан - инфлюенсер индустриясы қарқынды дамып, миллиондаған аудиторияны қамтыған ең үлкен нарықтардың бірі. Бірақ дәл осы ықпал оның заңдық қадағалау қажеттілігін арттырды. Елде инфлюенсер қызметін екі негізгі орган бақылайды: Advertising Standards Council of India (ASCI) және Central Consumer Protection Authority (CCPA). Біріншісі жарнаманың этикасы мен ашықтығын қамтамасыз етсе, екіншісі тұтынушылардың мүддесін қорғайды.

Негізгі ережелер мен талаптар:

• Жарнамалық контент анық белгіленуі тиіс.
  Әрбір инфлюенсер өз жазбасында #ad, #collab, #promo сияқты белгілерді қолдануы міндетті. Бұл белгілер тек ағылшынша емес, Үндістанның аймақтық тілдерінде де жазылуы керек - себебі аудиторияның әр тобы ақпаратты өз тілінде түсінуі шарт.
• Ескерту көрінетін және нақты болуы керек.
  Хэштег теңізінде жоғалып кететін “ұсақ ескерту” енді жарамсыз. Белгі жазбаның басында, көрермен назар аударатын тұста тұруы тиіс.
• Жалған немесе асыра мақтау тыйым салынады.
  “Бұл өнім ең үздік!”, “Барлық мәселенің шешімі” сияқты дәлелсіз мәлімдемелерге орын жоқ. Әрбір жарнамалық уәж нақты деректермен негізделуі қажет.

Қандай жаза қолданылады?

CCPA заң бұзушылықтарға қатысты нақты шаралар қолданады:

• ₹50 лакхқа дейін (60 000 АҚШ доллары шамасында) айыппұл;
• қайталанған жағдайда жарнама жасау құқығынан уақытша шеттету;
• ал кей жағдайларда платформалар мен брендтердің өздері де жауапқа тартылады.

Бұл саясаттың түпкі мақсаты - инфлюенсерлер мен аудитория арасындағы сенімді заңмен қорғау.
Үндістан “бос уәде емес, нақты дерекке негізделген ықпал” дәуіріне аяқ басты.

Маңызы неде?

ASCI мен CCPA енгізген бұл ережелер тек шектеу емес - индустрияны тазартудың жолы.
Адалдық пен ашықтықты сақтау инфлюенсерге заңнан бұрын абырой әкеледі. Ал аудитория сенімін сақтау - бүгінгі цифрлық әлемдегі ең қымбат капитал.

Біріккен Араб Әмірліктері

БАӘ бүгінде әлеуметтік желідегі жарнама мен инфлюенсерлік қызметті мемлекеттік деңгейде қатаң реттейтін елдердің бірі. Мұнда контент жасау тек шығармашылық іс емес - ресми кәсіби қызмет ретінде қаралады. Барлық ақылы жарнама немесе брендтік серіктестік Ұлттық медиа кеңесінің (National Media Council – NMC) рұқсатымен ғана жүзеге асады.

Негізгі заң талаптары:

• Коммерциялық лицензия алу міндетті.
  Әрбір инфлюенсер жылына шамамен AED 15 000 (шамамен 4 000 АҚШ доллары) төлеп, ресми influencer license алуы тиіс. Бұл құжат онсыз жарнама жүргізуге тыйым салынады.
• Барлық ақылы серіктестіктерді ашық жариялау қажет.
  Жарнама, демеушілік немесе өнімге ақы төленген кез келген контент көрерменге анық түсінікті болуы керек.
• Реттелетін салаларды жарнамалау үшін қосымша рұқсат қажет.
  Медицина, қаржы, білім беру, жылжымайтын мүлік сияқты салаларда жарнама жасау - тек тиісті ведомствоның арнайы мақұлдауымен ғана мүмкін.

Бұзушылық және жазалар:

Заң талаптарын сақтамаған жағдайда қатаң шаралар қолданылады:

• AED 500 000 дейін айыппұл (шамамен 136 000 АҚШ доллары);
• әлеуметтік желілерден уақытша немесе тұрақты бұғаттау;
• брендпен серіктестік келісімдердің күшін жою.

БАӘ үлгісі Таяу Шығыс үшін эталонға айналды. Бұл жүйе елдің басты қағидасын нақты көрсетеді - ақпараттық кеңістікте еркіндік бар, бірақ жауапкершілік одан да жоғары.
Лицензия алу талаптары инфлюенсерлерді кәсіби деңгейге көтеріп, нарықты “көлеңкелі жарнамадан” тазартуға бағытталған.

БАӘ заңнамасы әлеуметтік медиа мен жарнаманы ресми кәсіп ретінде қалыптастырды. Мұнда “инфлюенсер болу” - жай хобби емес, заңмен реттелетін кәсіби қызмет.
Сондықтан БАӘ нарығында жұмыс істегісі келетін кез келген контент-мейкер үшін басты қағида - лицензия, ашықтық және жауапкершілік.

Аустралия

Аустралия инфлюенсер нарығында шығармашылық еркіндік пен қоғам алдындағы адалдықтың тепе-теңдігін сақтауға ерекше мән береді. Елде контент жасаушылардың әрекеті Australian Association of National Advertisers (AANA) әзірлеген Этикалық кодексімен (Code of Ethics) және салалық реттеуші мекемелердің, соның ішінде Therapeutic Goods Administration (TGA) талаптарымен реттеледі.

Негізгі қағидалар:

• Ақылы жазбалар анық көрінуі тиіс.
  Кез келген жарнамалық немесе демеушілік мазмұн аудиторияға бірден түсінікті болуы керек. Инфлюенсер өз пікірін жарнамамен шатастырмауы қажет.
• Денсаулыққа қатысты өнімдерді жарнамалау қатаң шектеледі.
  Терапиялық, дәрілік немесе медициналық өнімдерді тек TGA белгілеген нақты ережелерге сай жағдайда ғана насихаттауға болады. Бұл талап қоғам денсаулығын қорғауға бағытталған.
• Жарнамалық белгілер ашық әрі анық болуы шарт.
  #ad, #sponsored, “Paid Partnership” сияқты белгілер көрерменге бірден байқалатындай жерде тұруы тиіс.

Негізгі ұстаным:

Аустралия инфлюенсерлерге тек шектеу қоймайды - этикалық мәдениет қалыптастырады. Мұндағы басты мақсат - жазалау емес, сенім мен адалдықты сақтау. Инфлюенсер үшін басты сұрақ “мен заңды бұздым ба?” емес, “мен көрерменді адастырмадым ба?” болуы керек. Аустралия тәжірибесі көрсеткендей, инфлюенсер индустриясын тек заңмен емес, этикалық жауапкершілікпен де реттеу мүмкін. Бұл жүйеде ашықтық - талап, адалдық - құндылық.

Канада

Канада инфлюенсерлік маркетингті Competition Bureau арқылы реттейді - бұл елдегі бәсекелестік пен жарнама әділдігін қадағалайтын басты орган. Елдің басты ұстанымы – жарнамада шынайылық пен ашықтықты сақтау.

• Демеушілік пен ынтымақтастықты ашық көрсету.
  Инфлюенсер кез келген ақылы серіктестік немесе өнім сыйлығын нақты көрсетуге міндетті.
• Жалған уәделер мен асыра мақтау тыйым салынады.
  Өнімнің тиімділігі, сапасы немесе нәтижесі туралы дәлелсіз мәлімдемелер заң бұзушылық болып саналады.
• Адастыруға бағытталған маркетингке жол берілмейді.
  Көрерменді жаңылыстыратын немесе шындыққа жанаспайтын контент жариялау – заңмен жазаланады.

Канадада заң бұзушылық үшін инфлюенсер де, бренд те жауап береді.
“Competition Act” аясында екі тарапқа да айыппұл салынып, маркетинг қызметі уақытша тоқтатылуы мүмкін.

Бұл жүйе Канада инфлюенсер нарығын адалдық пен заң алдындағы тең жауапкершілікке негіздейді.

Бразилия

Бразилияда инфлюенсерлік жарнама National Consumer Secretariat (Senacon) және Тұтынушыларды қорғау кодексі (Código de Defesa do Consumidor, CDC) арқылы реттеледі. Елдің басты ұстанымы – тұтынушыны адастырудан қорғау және жауапкершілікті нақтылау.

• Демеушілік контент анық көрсетілуі тиіс.
  Жарнамалық жазбаларда #publicidade немесе #parceriapaga сияқты белгілер қолданылуы міндетті.
• Жасырын жарнамаға тыйым салынады.
  Инфлюенсер өнімді немесе қызметті ақылы негізде ұсынса, бұл факт жазбада нақты көрсетілуі керек.
• Заңсыз немесе зиянды өнімдерді насихаттау тыйым салынған.
  Денсаулыққа қауіпті, қаржылық пирамидаларға ұқсас немесе реттелмеген инвестициялық схемаларды жарнамалау - заңды бұзу болып есептеледі.

Жақында бірнеше танымал бразилиялық инфлюенсер қаржылық алаяқтыққа ұқсас схемаларды жарнамалап, оны демеушілік ретінде жарияламағаны үшін айыппұлға тартылды.
Бұл оқиға CDC заңының шынайы күшін көрсетті - Бразилия тұтынушы сенімін қорғауда қатал ұстаным ұстанады.

Қытай

Қытай инфлюенсер индустриясын ең қатаң реттейтін мемлекеттердің бірі саналады. Мұнда онлайн контент тек бизнес емес - идеологиялық жауапкершілік те саналады. Негізгі бақылаушы органдар - Cyberspace Administration of China (CAC) және State Administration for Market Regulation (SAMR). Олар инфлюенсерлердің әрбір жарнамалық және ақпараттық әрекетін заң, этика және мемлекеттік құндылықтар тұрғысынан қадағалайды.

Негізгі талаптар:

• Жалған пікір мен адастыратын жарнамаға тыйым салынады.
  Инфлюенсер өнім немесе қызмет туралы нақты дәлелге негізделмеген пікір жарияласа - бұл алаяқтық жарнама деп есептеледі.
  Қытайда тұтынушыны жаңылыстыру - тек әкімшілік емес, қылмыстық жауапкершілікке де алып келуі мүмкін.
• Реттелетін салаларды жарнамалау үшін лицензия қажет.
  Медицина, қаржы, білім беру немесе сақтандыру сынды салалардағы өнімдерді тек арнайы рұқсатпен ғана насихаттауға болады.
• Реалдық аты-жөнмен тіркелу талабы.
  Коммерциялық контент жасаушы әр инфлюенсер өз аты-жөнін ресми растауы тиіс. Бұл талап Қытайдың “цифрлық тұлға ашықтығы” саясатының бір бөлігі.

Қытайда контент тек жарнама ретінде ғана емес, идеологиялық құрал ретінде де қарастырылады.
Сол себепті әрбір инфлюенсер өз контентінде елдің “социалистік өзек құндылықтарына” (Socialist Core Values) қайшы келмеуі тиіс.
Мемлекетке, қоғамға немесе дәстүрлі моральға қарсы пікірлер мен бейнелер таратқан инфлюенсерлер біржола бұғатталады.

 Жаза және салдарлар:

• Әкімшілік және қаржылық айыппұлдар;
• Контентті жою және аккаунтты бұғаттау;
• Қайта лицензия алу мүмкіндігінен айыру.

Қытайдың моделі әлеуметтік желілерді “тәртіпке шақырудың” ең айқын мысалы. Мұнда басты қағида - инфлюенсер қоғамға үлгі болуы керек. Яғни, ықпал ету - еркіндік емес, мемлекеттік және моральдық жауапкершілік.

Қытай инфлюенсер заңдары еркін нарық пен қоғамдық тәртіп арасындағы тепе-теңдікті қатал ұстайды. Мұнда басты құндылық - ашықтық, рұқсат және идеологиялық сәйкестік. Жарнаманы ғана емес, құндылықты дұрыс жеткізе білу - Қытай инфлюенсерінің басты міндеті.

Қытайдың Ханчжоу қаласынан шыққан танымал инфлюенсер Пан Юрун мемлекетке шамамен 100 миллион юань (13 миллион доллар) көлемінде салық төлегенін хабарлады. 2024 жылдың 14 наурызында блогер өзінің Douyin (қытайлық TikTok) парақшасында бейнежазба жариялап, төлеген салық сомасын - 95 миллион юаньды - нақты атап өтті. Ол тіпті төлем туралы скриншотты дәлел ретінде ұсынған.

Салық төлеу - әр азаматтың парызы. Мен әрдайым табысымнан толық көлемде салық төлеймін және ешқашан “ақылды түрде айналып өтуді” пайдаланған емеспін, - деді Пан Юрун.

Пан Юрун әлеуметтік желіде тері күтімі мен макияжға арналған кеңестермен бөлісіп, миллиондаған жазылушы жинаған. Сарапшылардың есебінше, егер оның табысына ең жоғары - 45% мөлшеріндегі табыс салығы қолданылған болса, блогердің 2023 жылғы жылдық кірісі 200 миллион юаньнан (шамамен 28 миллион доллардан) асқан. Қытайда табыс салығы азаматтың табыс деңгейіне байланысты 3%-дан 45%-ға дейін өзгереді.

Айта кетсек, бұған дейін, 2021 жылы, Қытайдың ең танымал стримерлерінің бірі Хуан Вэй (Viya) салықтан жалтарғаны үшін 1,34 миллиард юань (210 миллион доллар) айыппұл төлеген. Осы оқиғадан кейін оның барлық әлеуметтік желідегі парақшалары бұғатталған болатын.

Инфлюенсер маркетинг енді тек дамыған елдерге тән құбылыс емес. Африка мен Азияның өркендеп келе жатқан нарықтарында да бұл сала заңдық тұрғыда реттеліп, ашықтық пен тұтынушы сенімін қорғауға бағытталған нақты жүйе қалыптасып келеді.

Оңтүстік Африка

Оңтүстік Африкада инфлюенсерлік қызмет Advertising Standards Authority (ASA) және Consumer Protection Act заңдарының аясында реттеледі. Бұл құжаттар кез келген жарнамалық контенттің анық белгіленуін және тұтынушыны адастырудан қорғауды көздейді. Инфлюенсер кез келген демеушілік немесе ақылы серіктестік туралы нақты хабарлауы тиіс. Тұтынушы жарнама мен жеке пікірдің арасындағы айырмашылықты айқын көруі қажет.

Сингапур

Сингапурда инфлюенсер нарығын Advertising Standards Authority of Singapore (ASAS) бақылайды.
ASAS ережелеріне сәйкес:

• Барлық демеушілік контент анық белгіленуі тиіс;
• Жалған немесе дәлелсіз жарнама жасауға тыйым салынады;
• Адастыру, манипуляция немесе тұтынушыны шатастыру әрекеттері әкімшілік шараларға әкелуі мүмкін.

Сингапур моделі инфлюенсерлік саланы шектеу емес, сенімді және кәсіби контент мәдениетін қалыптастыру деп түсінеді.

Әлеуметтік желілер заң шығарушы болмаса да, бүгінде олар инфлюенсерлердің заңды талаптарды орындауын жеңілдету үшін арнайы функциялар мен ескерту жүйелерін ұсынады.

Instagram

• “Paid Partnership with…” тегі арқылы демеушілік контентті ашық белгілеу міндетті.
• Платформаның Monetization Policies жүйесі тұрақты түрде жаңартылып, авторларға нақты нұсқаулық береді.

YouTube

• Видео жүктеу кезінде “Contains paid promotion” жолағын белгілеу қажет.
• Сонымен қатар, бейненің сипаттамасында және ауызша түрде жарнама туралы нақты айту талап етіледі.

TikTok

• Платформада Branded content toggle және Marketplace disclosure сияқты функциялар бар.
• Бұл құралдар арқылы пайдаланушы контенттің демеушілік сипатта екенін бірден біледі.

Алайда, платформалық белгілерді қолданбау инфлюенсерді ұлттық заң алдындағы жауапкершіліктен босатпайды.
Мемлекеттік органдар кез келген жағдайда инфлюенсер мен брендке қарсы заңды шара қолдануға құқылы. 

Дамып келе жатқан нарықтар мен ірі әлеуметтік платформалардың ұстанымы ортақ: ашықтық, адалдық және тұтынушы сенімі. Қазір инфлюенсер болу – тек шығармашылық емес, сонымен қатар құқықтық және этикалық жауапкершілік. Бәсекелестік жоғары заманда бедел мен сенім – кез келген инфлюенсердің басты капиталы.