Байқоңыр ғарыш айлағы — адамзаттың ғарыш дәуірін бастаған ең маңызды нүктелердің бірі. 1950-жылдары салынған бұл кешен әлі күнге дейін әлемдік космонавтикада ерекше орын алады.
Неге әлемдегі ең маңызды айлақ осы жерде орналастырылды?
Байқоңырды таңдау кездейсоқ емес. Кеңес Одағы бірнеше факторды мұқият ескерген:
1. Географиялық тиімділік
Айлақ экваторға салыстырмалы түрде жақын орналасқан. Бұл зымырандарды ұшыру кезінде Жердің айналу жылдамдығын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді — яғни отын үнемделіп, жүк көбірек жеткізіледі.
2. Кең әрі бос аумақ
Қызылорда облысының шөлейт даласы халық сирек қоныстанған аймақ болды. Бұл зымыран сатылары құлайтын аумақтар үшін қауіпсіздік тұрғысынан өте маңызды еді.
3. Климаттық жағдайлар
Жылдың көп бөлігінде ашық аспан мен тұрақты ауа райы ұшыру жұмыстарын жиі жүргізуге мүмкіндік берді.
4. Құпиялылық факторы
Кеңес дәуірінде әскери және ғарыштық бағдарламалар құпия болғандықтан, шалғай аймақ таңдалды.
Алғашқы серпіліс: «Спутник-1»
1957 жылдың 4 қазанында Байқоңырдан Спутник-1 ұшырылды. Бұл – Жердің алғашқы жасанды серігі еді. Аталған құрылғыны кеңестік инженер Сергей Павлович Королёв жасап шыққан.
Диаметрі шамамен жарты метр болатын сфера пішіндес аппарат антенналар мен радиоқұралдардан тұрды. Ол ғарыштан сигнал таратып, Жерді 1440 рет айналып өтті. Кейін атмосфераның тығыз қабаттарына кіріп, жанып кеткен.
Бұл оқиға әлемді дүр сілкіндірді. АҚШ президенті Дуайт Эйзенхауэр әкімшілігі Кеңес Одағының ғарышта алға шыққанын мойындады. Осылайша екі алып держава арасында ғарыш жарысы басталды.
Көп ұзамай АҚШ та жауап ретінде өз жобаларын іске қосты:
– 1958 жылы Explorer-1 ұшырылды
– 1961 жылы «Меркурий» бағдарламасы арқылы адамды ғарышқа жіберу жоспары қолға алынды
Ғарыштағы алғашқы тіршілік иелері
1960 жылдың 19 тамызында Байқоңырдан бесінші жер серігі ұшырылып, оның бортында тірі жолаушылар болды. Олар – Белка мен Стрелка атты иттер еді.
Екі ит бір тәуліктен астам уақыт ғарышта болып, салмақсыздық пен радиация әсерін бастан өткеріп, Жерге аман оралды. Олар қарапайым көше иттері болғанымен, бұл сапардан кейін әлемге танылды.
Айта кету керек, бұған дейін 1957 жылы Лайка ғарышқа ұшқанымен, тірі оралмаған еді. Ал Белка мен Стрелканың сәтті миссиясы адамзаттың ғарышқа ұшуына жол ашты. Ғалымдар олардың физиологиялық көрсеткіштерін зерттей отырып, адамның да ғарышқа төтеп бере алатынын дәлелдеді.
Адамзаттың тарихи қадамы
1961 жылдың 12 сәуірінде Байқоңырдан Восток-1 кемесі ұшырылып, оның бортында Юрий Гагарин болды.
Гагарин ғарышта 108 минут өткізіп, Жерді бір рет айналып шықты. Ұшу аса құпия жағдайда өтті, тек кейін ғана әлем жұртшылығы бұл тарихи сәттің куәсі болды.
Осы оқиғаның құрметіне 12 сәуір бүгінде Космонавтика күні ретінде атап өтіледі. Ал 2021 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы бұл күнді Халықаралық ғарыштағы адам ұшуы күні деп жариялады.
Байқоңыр атауының шығу тегі
«Байқоңыр» – адам есімі емес, географиялық атау. Оның ешқандай нақты тарихи тұлғаға қатысы жоқ.
Бұл сөз екі бөліктен тұрады:
– «бай» – мол, бай
– «қоңыр» – қоңыр түсті, қызғылт топырақ
Яғни, «бай қоңыр жер» немесе «мол қоңыр дала» деген мағынаны білдіреді.
Осы уақытқа дейін қанша зымыран ұшырылды?
Байқоңыр — әлемдегі ең көп ұшыру жасалған ғарыш айлағы.
Содан бері:
Жалпы 1500-ден астам зымыран ұшырылған
Мыңдаған спутник, ғылыми аппараттар және экипаждар орбитаға жеткізілді
Бұл көрсеткіш Байқоңырды тарихи тұрғыда №1 ғарыш айлағына айналдырды.
Қазір оның рөлі қандай?
Бүгінде Байқоңыр бұрынғыдай тек әскери немесе идеологиялық нысан емес, халықаралық жобаға айналды.
1. Халықаралық ынтымақтастық орталығы
Айлақ Роскосмос арқылы басқарылып, Қазақстанмен бірлесіп пайдаланылады. Сонымен қатар NASA және басқа елдердің жобалары да осы жерден жүзеге асырылады.
2. Халықаралық ғарыш станциясына ұшулар
Халықаралық ғарыш станциясы бағытындағы көптеген экспедициялар дәл осы жерден ұшырылады.
3. Туризм мен ғылым
Соңғы жылдары Байқоңыр ғарыш туризміне де қызығушылық тудырып отыр — зымыран ұшыруды көруге арнайы туристер келеді.
4. Жаңа жобалар мен трансформация
Қазақстан Байқоңырды жаңғырту, коммерциялық жобаларды дамыту және жаңа ғарыш бағдарламаларын іске қосу бағытында жұмыс істеп жатыр.
Байқоңыр — тек тарихи ескерткіш емес, әлі де белсенді жұмыс істеп тұрған стратегиялық нысан. Ол адамзаттың ғарышқа жасаған алғашқы қадамының символы ғана емес, бүгінгі халықаралық ғылыми ынтымақтастықтың да маңызды орталығы болып қала береді.