Бүгінгі таңда экран алдында уақыт өткізу — балалардың өмірінің ажырамас бөлігіне айналды. Смартфондар, планшеттер, компьютерлер және теледидар арқылы ойын ойнау, бейне көру, әлеуметтік желілерде отыру немесе онлайн сабақ оқу сияқты әрекеттер кең таралған. Алайда, соңғы жылдары жүргізілген ғылыми зерттеулер бұл әдеттің балалардың психикалық денсаулығына тигізетін ықпалына ерекше назар аудартуда, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

Психологтар жүргізген ауқымды зерттеу нәтижесі бойынша, экран алдында артық уақыт өткізу балалардың психоэмоционалдық жағдайына тікелей әсер етеді және бұл өз кезегінде экран алдында уақытты одан әрі көбейтуге әкелетін тұйық шеңбер тудырады.

Зерттеу Psychological Bulletin журналында жарияланды.

Метаанализ: Нәтижелер мен маңыздылығы

Квинсленд университеті, Жаңа Оңтүстік Уэльс университеті және Австралиялық католик университеті секілді ғылыми мекемелердің ғалымдары 117 лонгитюдтік зерттеуді біріктіріп, 10 жасқа дейінгі 292 000-нан астам баланың деректерін талдаған. Бұл зерттеу — балалардың цифрлық әдеттері мен психикалық денсаулығы арасындағы ұзақ мерзімді байланысты анықтауға арналған ең ауқымды жұмыс.

Басты қорытындылар:

 - Экран алдында уақытты ұзарту (ойындар, әлеуметтік желілер, стриминг, онлайн сабақтар) кейіннен мазасыздық, депрессия, агрессия және гиперактивтілік белгілерінің күшеюіне алып келеді.

 - Эмоциялық қиындықтарға тап болған балалар, керісінше, экран алдында уақытты көбейте түседі, бұл психологиялық мәселелерді жеңілдетуге тырысу ретінде қарастырылады.

Мәселенің екіжақты сипаты

Зерттеушілер екіжақты байланысты ерекше атап өтеді: экран алдында уақыт өткізу психикалық проблемаларды арттырады, ал психикалық қиындықтар экран уақытын көбейтуге итермелейді. Сондықтан ата-аналар мен педагогтар тек шектеу қоюмен тоқтамауы керек. Балалардың ішкі эмоционалдық жағдайын түсіну және қолдау да маңызды.

Жас, жыныс және контент ерекшеліктері

Зерттеу нәтижелері экран уақытының әсері баланың жасына, жынысына және контент түріне байланысты екенін көрсетті:

• 6–10 жас аралығындағы балаларда тәуекел айқын байқалады, бұл мектепке бару және әлеуметтік белсенділіктің артуымен байланысты.
• Қыз балаларда экран уақыты артқан сайын мазасыздық, өз-өзіне сенімсіздік сияқты ішкі мәселелер жиі туындайды.
• Ұл балалар эмоционалдық қиындыққа тап болған соң құрылғыларға көбірек жүгінеді, бұл өз бетінше күресуге тырысудың бір түрі.
• Интерактивті ойындар, әсіресе бәсекелестік немесе динамикалық сипаттағы, мазасыздық пен агрессияның күшеюімен тығыз байланысты.
• Білім беру мақсатындағы контент салыстырмалы түрде қауіпсіз, дегенмен артық уақыт оның да әсерін күшейтеді.

Ата-аналар мен педагогтарға арналған ұсыныстар

Экран уақытын басқару үшін келесі қадамдарды ескерген жөн:

1. Баланың эмоционалдық жағдайын бақылау — тек құрылғыларды шектеу емес, ішкі күйзеліс себептерін анықтау және оны жеңілдету жолдарын қарастыру.

2. Баланың саналы цифрлық әдеттерін қалыптастыру — экран алдында қанша уақыт өткізуге болатынын, қандай контентті тұтыну қауіпсіз екенін түсіндіру.

3. Эмоциялық коучинг және цифрлық сауаттылықты дамытуға бағытталған бағдарламалар енгізу.

4. Қоғамдық денсаулық сақтау қағидаттарына негізделген мемлекеттік саясат: экран уақытына қатысты ұсыныстар мен стандарттарды заңнамалық деңгейде бекіту.

5. Мектеп психологтары мен әлеуметтік қызметкерлерді қолдау, балалармен жеке жұмыс істеу.

Зерттеушілердің көзқарасы

Зерттеудің авторлары экран уақытын толық тыйым салу арқылы шектеу мүмкін емес екенін айтады. Өйткені заманауи қоғамда экран құрылғылары білім алу, достық қарым-қатынас және бос уақыт өткізу құралдары ретінде маңызды рөл атқарады.

Басты мақсат — балалардың экранды қолдану мәдениетін қалыптастыру. Құрылғыларды дұрыс пайдалану арқылы олардың зиянды әсерін азайтуға болады.

Қорытынды: Саналы әрі теңгерімді қолдану маңызды

Психологтар мен зерттеушілер экран уақыты мен балалардың психикалық денсаулығы арасындағы өзара байланысты дәлелдеді. Бұл тұйық шеңберді бұзу үшін қоғам тарапынан кешенді қолдау қажет:

• Ата-аналар — баланың эмоционалдық жағдайына назар аударып, саналы қолдануды үйретуі тиіс.
• Педагогтар — мектеп бағдарламасына цифрлық мәдениет пен психологиялық сауаттылық элементтерін енгізуі керек.
• Мемлекет — қоғамдық денсаулық сақтау стандарттарын енгізіп, технологиялық компаниялардың балаларға қатысты жауапкершілігін арттыруы қажет.

Бүгінгі таңда планшет пен смартфон балалар өмірінің бір бөлігіне айналғанымен, оларды қалай қолданатынымыз — баланың болашағы мен денсаулығына тікелей әсер етеді. Сондықтан басты назар шектеуге емес, саналы және қауіпсіз қолдануды үйретуге аударылуы тиіс.