Әр ата-ана үшін өз баласы – қайталанбас тұлға. Бірақ ең бастысы – сол бала өзінің мүмкіндігіне сенуі керек. Ал сол өз-өзіне деген сенімділікті арттырудың «сиқырлы тәсілі» бар ма? Бұл сұраққа клиникалық психолог, психология ғылымдарының кандидаты Людмила Ливанова жауап береді, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Психологтың айтуынша, өзін-өзі бағалау үш басты құрамнан тұрады:
Ересектерде бұл сұрақтарға жауап беру жеңілдеу, ал балалар үшін бәрі өзгеше. Себебі бала өзін әлі толық танып үлгермеген, мүмкіндігін де толық білмейді.
Бала өзін-өзі қалай бағалайтыны – ата-анамен қарым-қатынасына тікелей байланысты. Ата-ана – ол үшін айна. Сол айна арқылы ол өз бойындағы жақсы және әлсіз жақтарын көреді, өзін қалай қабылдауды үйренеді, – дейді Людмила Ливанова.
Маман ата-аналарға баланың әлеуметтік ортадағы мінез-құлқына мән беруді ұсынады. Ол ата-анасынан оңай ажырай ала ма? Жаңа достар табуда қиналмай ма? Қоршаған ортаны өз бетімен зерттеуге ынталы ма? Көмек сұрай ала ма? Нені ұнататынын, ненің жақпайтынын ашық айта ала ма?
Психологтың пікірінше, мұның бәрі – баланың ата-анасына деген эмоциялық байланыс түріне байланысты. Ол байланыс дұрыс қалыптасса, бала еркін, сенімді, белсенді өседі. Ал байланыс әлсіз болса – балада қорқыныш, ұялшақтық, оқшаулану пайда болады.
Баланың ата-анасына деген байланыс түрлерін алғаш зерттеген – британиялық психиатр Джон Боулби. Оның теориясына сәйкес, балада табиғи түрде жақындық пен қауіпсіздікке деген қажеттілік бар, ал оны қамтамасыз ететін ең басты тұлға – анасы.
Сенімді байланыс
Ана әрдайым жанында болып, баланың мұқтаждығына дер кезінде жауап берсе, ол өзін қауіпсіз сезінеді.
Мұндай жағдайда анасы: «Мен саған сенемін, бәрі жақсы болады, мен әрқашан жанымдасың» деп қолдау көрсетсе, бала батыл, ашық, жаңаны сынап көруден қорықпай өседі, – дейді Ливанова.
Сенімді байланысы бар балада мынадай қасиеттер қалыптасады:
Қауіпсіз емес байланыстар
Өкінішке қарай, барлық балада мұндай байланыс қалыптаспайды. Психолог қауіпті байланыстардың үш түрін атап өтті:
Мазасызданып-алшақтайтын байланыс – ана бірде баланың өміріне мүлде араласпайды, сөйте тұра оны шарт қоя отырып қинайды: «Ботқаны жемесең, сенімен сөйлеспеймін». Балада тұрақсыздық пен жалғыз қалудан қорқу пайда болады.
Мазасызданып-қарсылық танытатын байланыс – ата-ана мінезінде тұрақсыздық пен ашушаңдық бар. Бірде жылы сөз бен қамқорлық көрсетсе, бірде себепсіз ренжітеді, тіпті жазалайды. Мұндай жағдайда бала жаңа ортада қорқақ, сенімсіз болып өседі.
Ұйыспаған байланыс – тәрбиеде жүйесіздік пен тәртіпсіздік бар. Бұл көбіне зорлық-зомбылық көрген аналардың баласында байқалады. Балада нақты мінез-құлық үлгісі қалыптаспайды, ол шатасқақ, қорқақ әрі қарама-қайшы әрекеттерге бейім болады.
Баланың бойындағы сенімсіздік, ұялшақтық, қорқыныш – бәрі оның ата-анамен қарым-қатынасына тікелей байланысты. Психологтар мұны «қатынастың қауіпсіз немесе қауіпті түрі» деп атайды. Егер ата-ана баласының эмоциясын түсінбей, оған дұрыс шекара қоя алмаса, балада өзін-өзі бағалау төмен қалыптасады.
Қауіпсіз емес байланыстардың ортақ белгілері
Психолог Людмила Ливанованың айтуынша, барлық қауіпті байланыстардың екі ортақ сипаты бар:
Егер отбасында тәртіп пен ережелер алдын ала түсіндірілмесе, бала ненің дұрыс, ненің бұрыс екенін ажырата алмай қалады. Оның әрбір қадамына ата-ананың шамадан тыс реакциясы хаос тудырады.
Бала өз құқығы мен міндетін, өз шекарасын білуі керек. Бұл оны еркін әрі сенімді етеді. Ал отбасы – оның алғашқы мектебі, – дейді психолог.
Баланың ашуы, қорқынышы, мазасыздығы ата-ананы жиі тығырыққа тірейді. Ал дұрыс реакция жасай білген ата-ана баламен байланысын күшейтеді. Қауіпті байланыстағы басты қателік – ата-ананың баланың ашуына ашумен, айқайға айқаймен жауап беруі.
Мысалы, бала айқайласа, ата-ана оған: «Иә, сенің ашуланып тұрғаныңды естіп тұрмын. Егер ашулы болсаң, оны жай ғана сөзбен айтуға болады» деп түсіндіруі қажет, – дейді Ливанова.
Егер бұл қателіктер жиі қайталанса, бала өзін-өзі төмен бағалай бастайды.
Өзін-өзі төмен бағалаудың белгілері:
Психологтың кеңесі бойынша, бастысы – ата-анамен сенімді байланыс орнату. Бірақ кез келген жағдайда мына қадамдар көмектеседі:
Баланы жаман сөздермен айыптамаңыз. «Сен жалқаусың» емес, «Маған сенің мына ісің ұнамады» деп нақты әрекетке назар аударыңыз.
Жетістігін міндетті түрде атап өтіңіз. Тіпті ең кішкентай табысқа қуаныңыз: «Қарашы, әріпті қандай әдемі жаздың!», «Ойыншықтарыңды қандай ұқыпты жинадың!».
Баланың 15 жақсы қасиетін жазыңыз да, оларды жиі айтып отырыңыз.
Жағымсыз әрекетке сын айтарда эмоцияға берілмей, сабырлы сөйлеңіз: «Мынауың дұрыс болмады, келесіде басқаша жасап көр».
Күн сайын кемінде 30 минутты бірге өткізіңіз. Бұл ойын, әңгіме немесе ортақ ас әзірлеу болуы мүмкін.
Баланы өз ісіңізге тарту: үй шаруасына көмектесу, бірге шешім қабылдау.
Өзіңізге деген көзқарасыңызды да түзеңіз. Бала ата-анасының өзін қалай қабылдайтынын да үлгі етеді.
Қателігін кешіріңіз, оны түзету жолын көрсетіңіз.
Айыптау мен ренішке емес, мейірімге толы сөздер айтыңыз.
Екеуіңізге ғана тән шағын құпия дәстүрлер жасаңыз.
Бұл әдістер кез келген жастағы балаға пайдалы. Жасөспірімдерде, әрине, диалогқа көбірек көңіл бөлу қажет, бірақ принцип өзгермейді – сенім, мейірім, қолдау.
Егер балаңыз балабақшада немесе мектепте буллингке ұшыраса, ата-ана міндетті түрде араласуы керек. Бұл жағдайда мәселені мұғаліммен, басқа ата-аналармен талқылап, ересектер деңгейінде шешкен жөн.
Психологтар ескертеді: баланың эмоциялық жүйесі әлі қалыптаспаған. Ол әділетсіздікке қарсы тұра алмайды. Сондықтан ата-ананың қорғауы – оның сенімінің тірегі.
Баланың өзін-өзі бағалауы – ата-ананың айнасынан бастау алады. Қай жасында болсын, қарым-қатынасты қайта құрып, сенім мен сүйіспеншілікті оятуға болады. Уақыт бөліңіз, құпия дәстүрлер жасаңыз, жылы сөз айтыңыз – балаңыз өзін қайталанбас тұлға екенін сезінеді.