Бүгінгі ақпарат тасқыны балаларды бұрын-соңды болмаған деңгейде әсер алаңына айналдырды. Санасы әлі қалыптасу кезеңінде тұрған жас ұрпақ сырттан келген идеяны тез қабылдайды. Сол себепті ғаламдық кеңістікте емін-еркін қозғалып жүрген бөтен идеологиялар – агрессивті контент, радикалды ағымдар, жалған құндылықтар – бала психологиясына да, ұлттық болмыстың іргесіне де тікелей соққы болуы мүмкін.
Қауіп бір жерден емес: анимациядағы астар, блогердің сөзі, ойын индустриясындағы бейнелер, діни және саяси пропаганда, тіпті «қауіпсіз» көрінетін трендтердің өзі дүниетанымға әсер етеді. Осылайша көзге көрінбейтін, бірақ өте қуатты идеологиялық ағын баланың құндылықтық бағытын түгел өзгертіп жібере алады.
Демек, балаларды зиянды ықпалдан қорғау – тек отбасылық міндет емес. Бұл – мемлекеттің ақпараттық қауіпсіздігінен бастап, мектептегі тәрбие жүйесіне дейінгі көпсатылы жауапкершілік. Мәселе тек тыйымда емес: дұрыс түсіндіру, медиасауаттылық, мәдени иммунитет қалыптастыру – шынайы қорғаныс осылар.
Бұл материалда біз бөтен идеологияның балаларға әсерін психологиялық, құқықтық және мәдени қырынан талдап, қазіргі ақпараттық кеңістіктен нақты мысалдар келтіре отырып, неге бұл мәселенің бүгін ерекше өзекке айналғанын тарқатамыз.
Психологиялық аспект: бала санасының осалдығы
Баланың психикасы қалыптасу кезеңінде өте сезімтал және сыртқы әсерлерге бейім болады. Ерте жастағы балалар айналасынан көрген-білгенін тез қабылдайды, сын тұрғысынан бағалау қабілеті толық дамымаған. Зерттеулер көрсеткендей, әсіресе интернет пен ойын клубтарында көп уақыт өткізетін жеткіншектердің денсаулығы мен жүйке жүйесіне зиян тиіп, қалыпты даму ырғағы бұзылады. Мәселен, мамандар 12-13 жастағы желіге тәуелді оқушылардың 80%-ында ұйқы-биологиялық ритмі бұзылып, 10%-ында жүйке жүйесі әлсірегенін анықтаған. Мұндай тұрақсыз психикаға зорлық-зомбылық пен жауыздықты насихаттайтын бейнематериалдар мен ойындар айрықша теріс ықпал етеді. Бала шынайы өмір мен қиялдың арасын ажыратуда қиналып, қауіпті идеологияны сынамай қабылдауы мүмкін. Соның салдарынан агрессияға бейім мінез-құлық, психикалық жарақаттар немесе қорқыныш сезімі қалыптасуы ықтимал. Балалық шақтағы идеологиялық улану бала тұлғасының дамуына ұзақмерзімді зиян келтіріп, оның болашақтағы дүниетанымы мен құндылықтарына кері әсер етеді.
Құқықтық тұрғыдан бала құқығын қорғау
Балаларды зиянды ақпарат пен идеологиялық ықпалдан қорғау – халықаралық құқық пен ұлттық заңнама талабы. БҰҰ Бала құқықтары туралы конвенциясы ақпарат құралдарының пайдалы мазмұн ұсынуымен қатар, балаларды психикасына зиян келтіретін ақпараттан қорғайтын тиісті бағыт-бағдар беру қажеттігін атап көрсетеді. Көптеген елдер арнайы заңдар қабылдап, баланы ақпараттық зияннан заң жүзінде қорғамақ: Ресей мұндай заңды 2014 жылы қабылдаса, АҚШ бұл мәселеге 1954 жылдан бастап мән берген екен. Сол сияқты Италия, Австралия, Венгрия, Грузия және Балтық елдерінде балаларға зиянды контентті шектеу заңмен қадағаланады.
Қазақстан да халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, 2018 жылы «Балалардың денсаулығы мен дамуына зардабын тигізетін ақпараттан қорғау туралы» заңын қабылдады. Аталған құқықтық құжат негізінде мемлекет балаларға қауіпті контентті мониторингтеу, талдау және бұғаттау жүйесін іске қосты. Мысалы, елімізде «Киберқадағалау» жүйесі арқылы 2025 жылға дейін балаларға зиянды әрі заңға қайшы ақпарат тарататын 38 мыңнан астам интернет-ресурс анықталып, жабылғаны хабарланды. Сондай-ақ заңнамалық түзетулермен «буллинг» және «кибербуллинг» ұғымдары енгізіліп, 2024 жылдан бастап балаларға қатер төндіретін кез келген қысым көрсетушілерге әкімшілік жауапкершілік қарастырылды. Бұл – баланың ақпараттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету жолында мемлекеттің жасап жатқан маңызды қадамдары. Дегенмен, заң талаптарының орындалуы ең әуелі қоғамның сергектігіне байланысты. Балаларды бөтен идеологиядан құқықтық тұрғыда қорғайтын тетіктер болғанымен, сол тетіктердің тиімді іске асуы үшін ата-ана, ұстаз және жауапты органдар өзара тығыз байланыста жұмыс жүргізуі шарт.
Мәдени және тәрбиелік құндылықтар: ұлттық кодты сақтау
Жаһандану заманында шетелдік идеологияның енуі ұлттық мәдениет пен тәрбие мәселесін алдыңғы қатарға шығарды. Бала бойына ұлттық құндылықтар мен салт-дәстүрге негізделген тәрбие сіңіру – оның өзегін бөтен дүниетанымдарға қарсы тұра алатындай берік ету деген сөз. Қазақ халқында «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген тағылымды сөз бар. Расында, отбасында дұрыс тәлім алған бала сырттан келген ақпаратты сүзгіден өткізіп, өз болмысына жат нәрсені қабылдамауға бейім болады. Ал ұлттық тәрбие әлсіз болса, бала бөтен идеологияның жетегінде кетуге бейім келеді.
Бүгінгі Z ұрпағы – цифрлық технология ортасында өскен буын. Психологтардың айтуынша, 2000 жылдан кейін туған бұл ұрпақты тек отбасы мен мектеп емес, ғаламдық ақпараттық кеңістік бірге тәрбиелеп келеді. Серікгүл Сәли сынды мамандардың айтуынша, интернет арқылы бүкіл әлеммен байланысып өскен балалардың санасында бір ұлтты ерекше артық санау немесе өз отанын өзгеден бөле-жара сүю сезімі бұрынғыдай айқын қалыптаспай қалуы мүмкін. Өйткені олар өзін жаһандық тұтастықтың бір бөлшегі ретінде сезінеді, ал ұлттық болмыс ұғымы көмескілене түседі. Мұндай жағдайда біздің «ұлттық кодымызды» сақтап қалу үшін баланы кішкентайынан туған тіл, тарих, дәстүр сабақтастығында тәрбиелеудің маңызы зор.
Әрине, шетелдік мәдени ықпалдың бәрі бірдей зиян емес – балаға басқа мәдениеттерді тану көкжиегін кеңейтеді. Алайда бөтен идеология баланың ділі мен дәстүріне қайшы келсе, оның тұлғалық тұтастығына сына қағуы ықтимал. Мысалы, батыстық жаппай мәдениет кейде үлкенді сыйламау, отбасы институтын бағаламау сияқты біздің қоғамға жат мінез-құлықтарды сәнге айналдырады. Сондықтан ата-ана мен мектеп балаларға ұлттық тәрбиені заман ағымымен ұштастыра отырып, өз мәдениетінің құндылығын сіңіруге күш салуы тиіс. Отбасылық тәрбие – бала санасында мықты фильтр қалыптастыратын ең негізгі құрал. Ата-ана баласына туған тілінде ертегі айтып, тарихи тұлғалар үлгісінде тәрбие берсе, бала сырттан келген идеологиялық «вирусқа» қарсы иммунитетті берік қалыптастырады. Қорыта айтқанда, бөтен идеологияның тасқынына төтеп беру үшін ұрпақтың өз мәдени түп-тамырына деген сүйіспеншілігін арттыру – басты міндеттердің бірі.
Жат ағымдардың ықпалы
Баланың рухани дүниетанымын қалыптастыруда дін маңызды орын алатыны белгілі. Дәстүрлі конфессиялар – ислам, христиандық және т.б. – ізгілік, мейірім, ата-анаға құрмет сияқты жалпыадамзаттық құндылықтарды дәріптейді. Қазақстан қоғамында тарихи қалыптасқан дәстүрлі діндер ұлттың мәдениетімен біте қайнасып, тұрақтылық пен татулықты нығайтып келді. Алайда, соңғы жылдары діни риториканы жамылған сектанттық ағымдар бүкіл әлемде өз ықпалын күшейтуге тырысуда. Олар өздерін шынайы дін ретінде көрсеткенімен, шын мәнінде көздегені – адамдарды алдап, жеке мүддесіне пайдалану. Мұндай секталар балалар мен жасөспірімдер үшін аса қауіпті бөтен идеология саналады.
Сектанттық идеологияның зардаптары жайлы сарапшылар дабыл қағуда. Мысалы, дінтанушы Юлия Денисенко теріс пиғылды культтардың әрекеттерін зерттей келе: «Олар адамның қалыптасқан санасын бұзып, адамгершілік нормаларын жоққа шығаратын теріс жолға бастайды» дейді. Мұндай ұйымдар өз жолындағы кедергілерді жою үшін ештеңеден тайынбайды: ата-ананы тыңдамауға, отбасын тәрк етуге үгіттейді, тіпті өз қатарларына кірмеген өз баласын «қатыгездікпен қинап, жазалауға» дейін үйрететін жағдайлар анықталған. Сектаға кіріп кеткен ересектер балаларын да сол жолға тартуға тырысады, ал сырттан ақыл айтқан ата-ана мен өзгелердің сөзін «шайтанның сөзі» деп қабылдамай қояды. Жат ағымдардың ықпалына түскен адам психикалық дертке шалдығып, тіпті өзіне қол жұмсауға дейін баратын жайттар кездеседі. Демек, діни секталардың ықпалынан бала түгіл ересектердің өзі зардап шегіп, отбасылар ойрандалып жатқаны өкінішті ақиқат.
Ең алаңдатарлығы – секталар балалар мен жастар санасын улау үшін айла-шарғыларды шебер қолданады. Интернет арқылы танысу, жалған уәде, психологиялық манипуляция – олардың негізгі құралдары. Секта көсемдері өз құрбандарын толық бағындыру үшін діни ілімді бұрмалап, бала санасына қайшы бұйрықтар береді. Дәстүрлі емес діни ағымдардың басты мақсаты – адами және материалдық ресурстарды өз уысына жинау екенін зерттеушілер ашық айтады: «Барлық сектаның көздеген мақсаты – тек ақша мен билік ... Олардың бәріне “ұлт”, “төзімділік”, “зайырлы мемлекет” дегендер жат ұғымдар» деп жазады мамандар. Яғни, сектанттық ұйымдар мемлекеттің тұтастығы мен қоғамның тыныштығын бұзуды көздеп, балаларды сол жолда қолданудан тайынбайды.
Бөтен діни идеологиядан қорғаудың жолы – баланы дәстүрлі рухани тәрбиемен қамтамасыз ету және оның діни сауатын дұрыс арнаға бағыттау. Мәселен, Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы, шіркеу өкілдері секілді беделді институттар ата-аналарға балаларына дін негіздерін түсіндіруде қолдау көрсетуде. Мектептерде «Зайырлылық және дінтану негіздері» пәні оқытылып, жасөспірімдерге түрлі діни бағыттардың айырмашылығы туралы білім берілуде. Бұл – балалардың ертең күмәнді діни ұсыныстарға тап болғанда ақ-қарасын ажырата алуына көмектесетін маңызды қадам. Сонымен бірге, ата-ана баласының кімдермен араласып жүргенін, интернетте қандай діни мазмұн көретінін қадағалағаны абзал. Отбасында жылы қарым-қатынас орнап, бала өз мәселелерімен бөлісе алса, ол сырттағы жат ағымның жетегінде кетпейді. Дәстүрлі имандылыққа тәрбиелеу арқылы ғана біз балаларымызды деструктивті культтар мен экстремистік идеологиялардың құрсауына түсуден сақтай аламыз.
Қазіргі заман мысалдары: интернеттегі қауіп-қатерлер
Интернеттегі шектеусіз ақпарат ағымы балалардың санасына сан түрлі әсер әкеледі. Қорғаныс тетіктері толық қалыптаспаған жасөспірімдер желіде теріс идеологияның оңай олжасына айналуы мүмкін.
XXI ғасырда балаға ықпал етудің ең қуатты құралы – медиа және интернет. Ақпараттық технологиялардың дамуы бір жағынан білім мен таным көкжиегін кеңейтсе, екінші жағынан бұрын-соңды болмаған жаңа қауіп түрлерін туындатты. Қазіргі балалар телеарна, YouTube, әлеуметтік желі, мессенджерлер арқылы ағыны толастар емес сансыз ақпарат алып отыр. Өкінішке қарай, оның арасында балаға зиян тигізетін, қауіпті идеология тарататын контент те аз емес. Мысалы, соңғы жылдары бүкіл әлемді алаңдатқан «Blue Whale» («Көк кит») ойыны тәрізді әлеуметтік желідегі құпия «челлендждер» талай жеткіншектің өміріне қауіп төндірді. 2015-2017 жылдары ТМД кеңістігінде пайда болған осындай “өлім топтары” балаларды 50 күн бойы өз-өзіне зиян келтіруге итермелеп, ең соңында суицид жасауға мәжбүрлеген. Қазақстанның өзінде 2017 жылдың басында ішкі істер органдары осы интернет-ойындарға ел аумағында ондаған баланың тартылғанын анықтап, 16 жасөспірімнің өмірден мезгілсіз кеткенін тіркеген. Бұл – онлайн кеңістіктегі идеологиялық зомбиландырудың шынайы қайғылы салдары.
Интернет арқылы тарайтын экстремистік және террористік үгіт-насихат та – бүгінгі күннің үлкен қатері. Әлеуметтік желілерде әртүрлі радикал топтар жалған діни, саяси ұрандармен видеолар мен жазбалар таратып, әсіресе психикасы әлі қалыптаспаған жастарды арбап жатыр. Киберкеңістікте балаңыз кімді тыңдап, қандай идеяларға сеніп жүргенін бірден білу қиын. Жасөспірімдерге арналған ойындар мен мультфильмдердің өзіне бөтен идеология элементтері қосылып кетуі мүмкін: кейбір анимациялық фильмдерде зорлық-зомбылықты қалыпты етіп көрсету, отбасылық құндылықтарды келеке ету байқалады. Танымал әлеуметтік платформаларда деструктивті челлендждер, қауіпті пранктар, қатыгездікті насихаттайтын топтар ашылып, оған баланың оңай кіріп кету қаупі бар.
Мәселен, бір қарағанда балаға арналған ойын-сауық видеоларының арасында да жасырын зиянды мазмұн тараған оқиғалар белгілі. 2019 жылы әлемді шулатқан «Momo» челленджі WhatsApp арқылы тарап, өз-өзіне қол жұмсауға үндейтін хабарламалар жіберген. Youtube желісінде балаларға арналған мультфильмдердің арасына қорқынышты кейіпкер Момо кірістіріліп, балаға түн ортасында оянып, пышақ алу сияқты тапсырмалар беру фактілері тіркелді. Бұл да – интернеттегі бөтен идеологияның бала санасына астыртын жолмен жасалған шабуылының бір мысалы.
Кибербуллинг – заманауи технологияның тағы бір жағымсыз құбылысы. Интернетте таныс емес жандар жалған аккаунттар арқылы балаға қорқыту, зорлық, жат қылықтарды үйрету сияқты әсер етуі мүмкін. Қазақстанда 2022 жылы заң жүзінде «кибербуллинг» түсінігі енгізіліп, балаларды желідегі қорлаудан қорғау тетіктері күшейтілді. Бұл қадамның қажеттігіне көз жеткізу үшін әлеуметтік желідегі кейбір топтарға назар салсақ жеткілікті: жалаң эротикадан бастап, расистік немесе сектанттық идеяларды ашық насихаттайтын қауымдастықтар бала психикасына зиянын тигізуде. Мысалы, Telegram желісінде жабық топтар арқылы есірткі жарнамалау, өзін-өзі зақымдау әрекеттеріне баулу сияқты заңсыз іс-әрекеттер анықталды. Мұндай контент бала түгіл ересектерге де қауіпті екені айтпаса да түсінікті.
Осы мысалдар баланы бөтен идеологиядан қорғау қаншалықты өзекті мәселе екенін көрсетті. Бала бір сәтте-ақ виртуалды кеңістікте адасып, қауіпті топтың ықпалына түсуі ықтимал. Сондықтан ата-ана үшін баласының интернеттегі қадамын назардан тыс қалдырмау өте маңызды. Сарапшылар цифрлық дәуірде бала қауіпсіздігінің алғашқы әрі шешуші сүзгісі – ата-ана мен отбасы екенін айтады. Әрбір ата-ана баласының қандай сайттарға кіретінін, кімдермен онлайн сөйлесетінін қадағалап, қажет жағдайда арнайы «ата-ана бақылауы» функцияларын пайдалану керек деген кеңес береді. Маман Насымжан Оспанованың айтуынша, мұндай бақылау қауіпті белгілерді дер кезінде анықтап, баланы зиянды мазмұннан сақтандыруға көмектеседі.
Жалпы, ақпараттық заманда технологиялық шешімдермен қатар, баланың санасында ішкі сүзгі қалыптастыру басты міндет болмақ. Егер балаға кішкентайынан не дұрыс, не бұрыс екенін түсіндіріп, шектен шығатын ақпараттың зиянын ұғындырса, ол ержеткенде де өзіне қажет емес идеологияны саналы түрде кері қайтарып отырады. Бұл ретте ата-ана мен ұстаздар балалармен жиі әңгімелесіп, интернеттегі трендтер жөнінде пікір алмасып тұрғаны абзал. Бала сізден түсінбесе, сырттан іздейді – ал сырт көз оған әрдайым тура жолды көрсете бермейді. Сондықтан баланың сенімді сұхбаттасы өз отбасы болсын. Сонда ғана ол бөгде біреудің қауіпті идеясын емес, туғандарының ақыл-кеңесін тыңдайтын болады.
Ортақ міндет және жауапкершілік
Жоғарыда айтылған түрлі аспектілер балаларды бөтен идеологиядан қорғау неге аса маңызды екенін айқын көрсетеді. Психологиялық тұрғыдан алсақ, бала санасы – ақ қағаздай, не жазсаң соны сіңіріп ала қояды. Ал құқықтық және әлеуметтік нормалар бұл мәселеге бей-жай қарамауды талап етеді: заң бар, тетік бар, тек оны орындау қажет. Ұрпағымыздың өз мәдениетінен ажырамай, ұлттық рухын сақтап өсуі – елдің ертеңі үшін қажет шарт. Дәстүрлі дініміз бен даралық қасиеттерімізді бағалай білсек, жат ағымдар жетегіне ешкім ілеспейді.
Ең бастысы – бала қауіпсіздігі үшін бәріміз бірдей жауаптымыз. Баланың қорғанышы тек мемлекет немесе мектептің мойнында деп қарау қате. Әрбір ата-ана, әрбір азамат өз айналасындағы жеткіншектерге жанашыр болса, сырттан келер зиянның жолы кесіледі. Бұл жөнінде қоғам белсенділері: «Балаларымызды өзімізден басқа кім қорғай алады? ... Біз балаларымыздың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін кез келген мүмкіндікті пайдалануымыз керек» деп орынды атап өтті. Ұлт болашағы – жас ұрпақ десек, олардың санасын теріс идеологиядан сақтау – қоғамның болашақты қорғауы болмақ. Ендеше біріміздікі бірімізге аманат жас ұландардың жарқын да саналы өсіп-жетілуі үшін күш жұмылдырайық. Балаға дұрыс бағыт беру – болашаққа дұрыс бағыт беру екенін әрдайым естен шығармайық.