Қазақстан үшін ауыл шаруашылығы – тек экономикалық сала емес, ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салты, ұлттық болмыстың өзегі, халықтың әлеуметтік тұрақтылығына тікелей ықпал ететін стратегиялық бағыт. Қай кезеңді алсақ та, жерге еңбек сіңірген адам ең алдымен құрметке ие болған. Кең даланы ықтиятпен игеріп, егін еккен, мал баққан, жұртты асыраған еңбек иесінің орны әрдайым жоғары бағаланған. Бүгінгі таңда да осы ұлы дәстүр жалғасып отыр. Жыл сайын қарашаның үшінші жексенбісінде елімізде Ауыл шаруашылығы жұмыскерлері күні аталып өтеді. Бұл мереке – ауылда тынымсыз еңбек етіп жүрген мыңдаған азаматтарға деген алғыс әрі еліміздің ауыл шаруашылығы саласын дамытудың жыл сайынғы қорытындысы іспетті маңызды дата, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Бұл мерекенің тарихы тереңде жатыр. Кеңес одағы кезеңінде аграрлық саланы дамыту мақсатында ауыл еңбеккерлерінің еңбегін ел көлемінде бағалайтын арнайы кәсіптік күн бекітілген болатын. Кеңестен кейінгі кезеңде бұл дәстүр Қазақстанда да сақталып қалды. Елдің экономикалық құрылымында ауыл шаруашылығының маңызы жойылмағандықтан, бұл күн ұлттық күнтізбеде өзіндік орны бар ресми дата ретінде қалыптасты. Ауыл шаруашылығы жұмыскерлері күні – бұл тек бір саланың қызметкерлерін ұлықтау ғана емес, ауыл өмірінің мәнін, елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі тіректердің бірі екенін қоғамға еске салатын ерекше күн.
Қазақстан – аумағы кең, табиғи ресурстары мол мемлекет. Бірақ жер көлемінің үлкен болуы өздігінен артықшылық емес. Осы жерді тиімді пайдалану, оны игеру, ауыл шаруашылығын дамыту – елдің экономикалық қуатын арттырудың басты шарты. Бүгінгі күні ауыл шаруашылығы Қазақстан экономикасының маңызды бөлігі болып қала береді.
Ресми деректерге сүйенсек, агроөнеркәсіп кешенінің жалпы ішкі өнімдегі үлесі жыл сайын шамамен 4,5-5 пайыз көлемінде қалыптасады. Бұл көрсеткіш ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу секторын қоса есептегенде 10 пайызға дейін жетеді. Экспортта да аграрлық саланың алар орны ерекше: еліміз астық, ұн, майлы дақылдар, мал және құс өнімдері бойынша әлемдік нарыққа тұрақты түрде өнім шығарып отыр. Әсіресе бидай мен ұн экспорты Қазақстанды халықаралық деңгейде танымал еткен бағыттардың бірі.
Ауыл шаруашылығының дамуы Қазақстандағы халықтың әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Себебі еліміздің 38 пайыздан астам тұрғыны ауылдық жерлерде тұрады. Бұл – әрбір үшінші қазақстандықтың тағдыры ауылдың әлеуметтік-экономикалық жағдайымен тығыз байланысты деген сөз. Ауыл шаруашылығы саласы тек өнім өндірумен шектелмейді. Ол ауылдағы жұмыс орындарын сақтауға, жастардың тұрғылықты аймақта қалуына, өңірлер арасындағы теңгерімді дамытуға, ауыл инфрақұрылымын жақсартуға ықпал етеді. Сондықтан ауыл шаруашылығы жұмыскерлері күнін атап өтудің мәні – ауылдағы әрбір еңбек иесінің қоғамға қосқан үлесін бағалау.
Аграрлық сала Қазақстанда бірнеше негізгі бағыттан тұрады. Оның басым бөлігі — өсімдік шаруашылығы мен мал шаруашылығы. Өсімдік шаруашылығы, әсіресе бидай өндірісі, елдің экспорттық табысын қалыптастыратын маңызды бағыт. Солтүстік Қазақстан облыстары – еліміздің астық белдеуі, мұнда жыл сайын миллиондаған тонна дәнді дақыл жиналады.
Сонымен қатар соңғы жылдары майлы дақылдар мен техникалық дақылдар өндірісі де айтарлықтай ұлғайып келеді. Рапс, күнбағыс, зығыр сияқты өнімдердің экспорттық әлеуеті жоғары болғандықтан, фермерлер үшін бұл бағыттар тиімді болып отыр. Ал оңтүстік өңірлер көкөніс, бақша, жеміс-жидек, күріш және мақта өсіруде жетекші рөл атқарады. Шымкент пен Түркістан облысы жылыжай шаруашылығының орталығына айналып, ішкі нарықты қысы-жазы көкөніспен қамтуда маңызды үлес қосып отыр.
Мал шаруашылығы да Қазақстан экономикасының маңызды буыны болып табылады. Ежелден мал өсірумен айналысқан халқымыздың бұл саладағы тәжірибесі мол. Бүгінде елімізде ірі қара, қой, жылқы, түйе, құс шаруашылығы қатар дамып келеді. Қазақстан жылқы еті мен қой етін экспорттауға айтарлықтай әлеуеті бар мемлекеттердің бірі. Соңғы жылдары ет экспортын көбейту стратегиялық бағыттардың біріне айналды. Бұл бағытта асыл тұқымды мал басын көбейту, жем-шөп базасын нығайту, бордақылау алаңдарын салу, ветеринарлық қызметті жақсарту сияқты ауқымды жұмыстар атқарылып жатыр.
Сонымен қатар ауыл шаруашылығы саласы бірқатар маңызды қиындықтарға да тап болып отыр. Олардың ішіндегі ең ауқымды мәселе – су тапшылығы. Климаттың өзгеруі, жауын-шашынның азаюы, трансшекаралық өзендердің деңгейінің төмендеуі еліміздің оңтүстік аймақтарына айтарлықтай әсер етуде. Суармалы егіншілік дамыған өңірлерде ылғал жетіспеушілігі егістік көлемін азайтып, шығынды арттыру қаупін тудырып отыр. Осы себепті Қазақстан су ресурстарын басқаруды түбегейлі жаңғыртуға кірісті.
Екінші өзекті проблема – ауыл шаруашылығы техникасының тозуы. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы машиналарының орташа тозу деңгейі 70 пайызға дейін жетеді. Бұл техника жиі бұзылып, жөндеуге қаражат көп кетеді, ал жұмыс өнімділігі төмендейді. Сондықтан мемлекет ауыл шаруашылығы техникасын жаңартуды ынталандыратын түрлі бағдарламалар енгізуде. Жалпы фермерлерді қолдау саласында субсидиялар жүйесін оңтайландыру, ашықтықты арттыру мәселелері де жиі талқыланады. Осы бағыттағы реформалардың басты мақсаты – шынымен жұмыс істейтін, тиімді шаруашылықтарға қолдау көрсету.
Ауыл шаруашылығын дамытудың тағы бір кедергісі – кадр тапшылығы. Қазіргі кезде ауылдық жерлерде білікті агрономдар, зооинженерлер, ветеринарлар, су мамандары және механизаторлар жетіспейді. Жастардың қалаға жаппай көшуі ауылдағы кадрлық әлеуеттің әлсіреуіне алып келді. Бұл жағдай салаға жаңа технологияларды енгізуді де қиындатады. Сондықтан мемлекет жастарды ауылға тарту үшін түрлі гранттық бағдарламаларды іске қосуда. «Ауыл аманаты», «Жас кәсіпкер» жобалары ауыл жастарының кәсіпкерлікпен айналысуына жол ашады. Аграрлық университеттер мен колледждер де қазіргі заманға сай мамандар даярлау бағытында өзгерістер енгізіп жатыр.
Соңғы жылдары Қазақстан агроөнеркәсіп кешенін жаңа деңгейге көтеру үшін ауқымды реформалар жүргізіп келеді. Ең басты өзгерістердің бірі – саланы цифрландыру. «Е-АӨК» ақпараттық жүйесі, электронды субсидиялау, фермерлердің онлайн есебі, жерді ғарыштан бақылау, дрондар көмегімен егіс көлемін есептеу – мұның бәрі саланың ашық әрі тиімді болуына бағытталған. Дәлме-дәл егіншілік технологиялары (precision farming) топырақ құрамын нақты талдауға, тыңайтқыш пен тұқымды үнемді қолдануға, өнімділікті арттыруға мүмкіндік береді.
Судың тапшылығы жағдайында ирригациялық жүйелерді жаңғырту да аса маңызды. Су арналарының көпшілігі ескірген, су ысырабы жоғары. Арналарды бетондау, су есептеу құралдарын орнату, тамшылатып және жаңбырлатып суару әдістерін қолдану – болашақтағы негізгі шешімдер. Мемлекет су реформасын кезең-кезеңімен жүзеге асырып жатыр. Бұл реформаның басты мақсаты – суды үнемдеп пайдалану, судың әділ бөлінуін қамтамасыз ету және суармалы егіншіліктің тиімділігін арттыру.
Ауыл шаруашылығы жұмыскерлері күні – осы салада еңбек етіп жүрген мыңдаған азаматқа арналған мереке. Бұл күн әсіресе қарапайым еңбек адамын ерекше көрсетеді. Трактор тізгіндеп, күннің ыстығы мен аязына қарамай далада еңбек етіп жүрген механизаторлар, малшылар, комбайншылар, агрономдар, фермерлер – елдің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуші тұлғалар. Олардың еңбегінің ауырлығы ерекше.
Сала маусымдық сипатта болғандықтан, жұмыс кей кезеңдерде өте қарқынды, уақытпен санаспай атқарылады. Дала жұмыстарының дер кезінде жүзеге асуы ауа райына да, техниканың жай-күйіне де, адам еңбегінің сапасына да байланысты. Сондықтан ауыл шаруашылығы жұмыскерлерінің еңбегі өлшеусіз құрметке лайық.
Қазақстанның әр өңірі ауыл шаруашылығы бойынша өз мамандануына ие. Солтүстік Қазақстан дәнді дақылдар өндірісінің орталығы болса, Шығыс Қазақстанда марал шаруашылығы мен омарташылық кең таралған. Оңтүстік өңірлер жылыжай шаруашылығымен, жеміс-жидек және мақта өсірумен ерекшеленеді. Батыс Қазақстан мал шаруашылығына бейім, ал Алматы мен Жетісу облыстары сүт өнімдері мен қант қызылшасы өндірісін жолға қойған. Осы өңірлік ерекшеліктер елдің ішкі нарығын әртараптандырып, сыртқы нарыққа шығу мүмкіндігін кеңейтеді.
Аграрлық саланың болашағы инновациямен байланысты. Жасанды интеллектіні қолдану, дрондар көмегімен егістікті бақылайтын смарт-фермалар, блокчейн арқылы өнімді қадағалау, құрғақшылыққа төзімді жаңа сорттар шығару – бұл Қазақстанның ауыл шаруашылығында да кеңінен енгізіліп келе жатқан технологиялар. Климат өзгеріп жатқан қазіргі кезеңде бұл технологиялар саланың тұрақтылығын арттыруда шешуші рөл атқарады. Экологиялық таза өнім өндірісі, органикалық егіншілік, жасыл экономика трендтері де аграрлық секторға жаңа мүмкіндіктер әкелуде.
Жалпы алғанда, ауыл шаруашылығы жұмыскерлері күні – мемлекет ауыл шаруашылығы саласының дамуын бағалайтын, еңбек адамын құрметтейтін, алдағы жылға жоспар құрылатын, қоғам назарын ауыл мәселелеріне бұратын маңызды мереке. Бұл күн – ауылды қолдау мен ауылдағы еңбек адамына деген құрметтің көрінісі.
Қазақстан даму жолында ауыл шаруашылығын әрдайым басым бағыттардың бірі ретінде қарастырады. Себебі ауыл – елдің негізгі тірегі, ал ауыл еңбеккерлері – сол тіректі ұстап тұрған тұлғалар. Олардың қажырлы еңбегі, еңбекқорлығы, төзімділігі мен табандылығы – Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік тұрақтылығының негізі. Ауыл шаруашылығы жұмыскерлері күні – сол еңбекті бағалап, еліміздің дамуындағы рөлін кеңінен насихаттайтын айрықша күн.