Поэзия әлемінде бір қарағанда керағар көрінетін қос ұғым бар, ол - қара өлең мен ақ өлең. Көп оқырман оларды өлеңнің түр-түсімен шатастыруы мүмкін. Алайда, бұл атаулар өлеңнің бояуын емес, құрылымдық ерекшелігін білдіреді. Белгілі ғалым Ақселеу Сейдімбек бір еңбегінде «Неге қызыл өлең немесе жасыл өлең демей, ақ өлең, қара өлең дейміз?» деп сұрақ қойып, мұндағы «ақ» пен «қара» сөздерінің тегін таңдалмағанын, әдебиетіміздің жанрлық эволюциясын тану үшін осындай атаулардың төркінін білу маңызды екенін айтады.
Ендеше, қазақтың қара өлеңі мен ақ өлеңінің бір-бірінен айырмашылығы қандай және бүгінгі поэзияда қалай қолданылып жүр? Осы сұрақтар төңірегінде аз-кем ой қозғап көрелік.
Қара өлең – қазақ әдебиетінің классикалық үлгісі
Қара өлең – қазақ әдебиетінің дәстүрлі, классикалық үлгісі. Бұл – ғасырлар бойы сүзгіден өткен, халқымызбен бірге жасап келе жатқан өлең өрнегі, сөз өнерінің ең байырғы қалыптарының бірі. Зерттеуші Оразақын Асқардың айтуынша, “қара” сөзі бұл жерде “көнелік, негізгі, қасиетті” деген мағына береді екен. Сондықтан қара өлең деген тіркесті жай ғана “қара түсті өлең” деп емес, “ежелгі дәстүрлі өлең” деп түсінген дұрыс.
Қара өлең көпшілігімізге халық әндерінен, мақал-мәтелдерден, айтыстар мен жыр-дастандардан жақсы таныс. Қазақтың қара өлең үлгісі бүкіл фольклорымыздың арқауына айналып, ауыздан-ауызға оңай жатталып тарағаны белгілі. Ұйқас пен ырғаққа құрылған қара өлең формасын қазақ зердесі тез қорытып, жадында сақтай алады. Бесік жырынан бастап жоқтауға дейін – халқымыздың бүкіл тұрмыс-салт жырлары қара өлең өлшемімен өрілген десек, артық айтқандық емес. Әдетте қара өлең көбіне 11 буынды төрт тармақтан құралатыны және а, а, б, а үлгісіндегі ұйқас өрнегі жиі қолданылатыны белгілі. Мұндай өрім қазақтың халық әндерінде өте кең таралғаны әдебиет теориясынан мәлім. Демек, қара өлең – қазақ поэзиясының қазығы, ұлт поэзиясының төлқұжаты іспетті тұрақты арна.
Қара өлең мазмұн тұрғысынан да көбіне нақтылық пен ойлылыққа негізделеді. Дәстүрлі өлеңде ақын айтар ойын мүмкіндігінше анық, айшықты әрі жұп-жұмыр етіп жеткізуге тырысады. Сөзді бос шашау шығармай, әр тармаққа салмақтыі ойды сыйдыру – классикалық қазақ өлеңінің басты қасиеттерінің бірі. Сондай-ақ қара өлең жүрекке жылы тиетін шерлі мұңды да, қуаныш пен сүйіспеншілікті де қарапайым тұжырыммен құйып бере алады. Дәл осы қарапайымдылығы мен әуезді ұйқасы қара өлеңнің көпшіліктің көңіліне қонымды, құлағына жағымды болуына себеп болса керек.
Ақ өлең – еркін ойдың өрнегі
Ал ақ өлең – поэзиядағы ұйқассыз (немесе еркін ұйқаспен) жазылатын өлең түрі. Бүгінде әдебиеттанушылар ақ өлең ұғымын көбіне верлибр сөзімен қатар атай береді. Негізінен, белгілі бір өлең өлшемі сақталғанмен, соңғы тармақтары өзара ұйқаспайтын өлеңді шартты түрде ақ өлең деп атайды. Яғни, қара өлеңдегідей анық көзге көрінетін ұйқас қағидаты мұнда жоқ. Өлең тармақтары еркін ұйымдасып, өзіндік ішкі үйлесім мен ырғақ арқылы біртұтас күйге құрылады.
Әдетте, қазақ поэзиясында ұйқассыз өлең десе, көпшілік оны бірден верлибр (еркін өлең) деп түсінеді. Алайда ақ өлең мен верлибрдің арасында айырма бар екенін айта кеткен жөн. Ақ өлең – белгілі бір мөлшерлі ырғақпен жазылатын, үндесіп тұратын, ішкі ұйқасы бар өлеңнің бір түрі. Ал еркін өлең (верлибр) ешқандай өлшем-ырғаққа бағынбайды, мүлде еркін тәсілде жазылады. Нақтылай айтқанда, барлық верлибр – ұйқассыз, бірақ барлық ұйқассыз өлең ақ өлең бола бермейді. Ақ өлең – ұйқассыз болғанымен, ішкі ұйқасы өлеңнің тармағында сақталған, бұйығы форма. Оған өзіміздің жыраулар поэзиясынан бірнеше дәлел келтіруге де болады. Расында, жыраулар толғауларында көбінесе арнайы ұйқас жоқ, бірақ әр тармақтың буын саны, ішкі соқпағы сақталып, сөздер үйлесімді екпінмен айтылатыны белгілі. Демек, қазақ поэзиясында ақ өлең ұғымы жаңалық емес, сонау жыраулар мұрасынан бастау алатын құбылыс деуге болады.
Тарихи тұрғыдан қарағанда, ақ өлеңнің элементтері ерте дәуірдегі түркі мұраларында ұшырасады. Мәселен, Орхон-Енисей жазбаларында (VIII ғ.) кездесетін көне түркі жырларында ұйқас жоқтың қасы, көбіне синтаксистік параллелизмге құрылған ырғақты прозаша келеді дейді зерттеушілер. Сондай-ақ қазақ жырауларының XV–XVIII ғасырлардағы толғауларында да нақты ұйқас талап етілмегені мәлім – оларда өлеңнің пафосы, философиясы басым болғандықтан, ұйқас іздеуден гөрі тақырыптың тағылымы маңыздырақ болған. Дегенмен, әдебиетте «ақ өлең» термині ресми қолданысқа кейінірек енді. Орыс әдебиетінде ұйқассыз өлеңді «белый стих» деп атаса, қазақшаға бұл тіркес тура мағынасында аударылып, «ақ өлең» сөзі қалыптасты. Бір қызығы, орыс поэзиясының өзінде XVIII ғасырда ақ өлеңді жақтаушылар болған. Мысалы, Василий Тредиаковский сол заманда «қара өлең – баланың шатпағы, сөздің мәйегі – ақ өлеңде» деп кесіп айтыпты. Әлем әдебиетінде ақ өлең көбіне драмалық шығармаларда кең қолданылған.
Әрине, ақ өлең жазу – екінің бірінің ермегі емес. Ұйқассыз өлеңде форма еркін болғанымен, мазмұн тізгіні ақынның шеберлігіне тікелей тәуелді. Талантты ақын ғана ұйқассыз өлеңде ойдың тұтастығын сақтап, оқырманды баурай алмақ. Қара өлең болсын, верлибр делік, яки ақ өлең – осылардың бәрі мол білімді, зор талғамды, асқан кірпияздықты талап етеді. Яғни, қай үлгіде жазса да, өлеңге қоятын талап ортақ: жүректен шыққан шынайы да шебер сөз ғана оқырман жүрегіне жетпек. Ұйқастың жоқтығы ақын еңбегін жеңілдетпейді, керісінше, сөздің ішкі ұйқасын табу, тұтас поэтикалық реңк қалыптастыру оңай іс емес.
Бүгінгі поэзиядағы дәстүр мен жаңашылдық
Қазақ өлеңі ХХ ғасырдың соңғы ширегінен бастап түрлі формалық ізденістерге батыл барды. Әсіресе тәуелсіздік кезеңінде еркін жазу үрдісі алдыңғы қатарға шықты деуге болады. Дегенмен, жалпы алғанда қазақ поэзиясы бұрыннан қалыптасқан үрдіс бойынша ұйқасты қара өлеңге бейім болып қала береді. Өткен ғасырдағы Мұқағали Мақатаев, Тұманбай Молдағалиев, Фариза Оңғарсынова сынды классиктер өлең құрылысында дәстүрлі ұйқас, өлшемдерді сақтай отырып та небір жаңалық, соны үлгі көрсетіп кетті. Ал кейінгі буын ақындар арасынан бірқатары ұйқасты мүлде қолданбай, тек ақ өлең, верлибр түрінде жазуға бейіл. Бұл құптарлық ізденіс болғанымен, кейде жас ақындардың бірден еркін форматқа ұмтылып, дәстүрлі өлең мектебінен аттап кететін жағдайлары да жоқ емес.
Бүгінгі қазақ поэзиясында қара өлең де, ақ өлең де қатар өмір сүріп, әрқайсысы өз оқырманын табуда. Дәстүрлі ұйқаспен жазатын қаламгерлер азайған жоқ, керісінше жаңа заман тақырыптарын классикалық өрнекпен кестелеп жүрген ақындар баршылық. Олар қазақы өлең өрнегін заманауи оймен ұштастырып, ұйқасқа құрылған көркемдіктің әлі талай мүмкіндігін аша алатынын дәлелдеп жүр. Ал еркін ұйқаспен, ақ өлең стилінде жазып, жаңаша форма ізденіп жүргендер де жоқ емес.
Ақ өлең де, қара өлең де – қазақ әдебиетінің қос қанаты іспетті құбылыс. Бірін ескінің сарқыншағы, екіншісін «өркениеттің індеті» санап шеттету орынсыз. Өкінішке қарай, кейбір аға буын қаламгерлер ұйқасы жоқ өлеңді кәдімгі қара өлеңнің өлшеміне салып бағалап, жарамсыз деп сызып тастайтыны да байқалады. Шынында, ақ өлең мен қара өлеңді әдебиетте аға буын мен жас толқынның өнері деп шартты түрде қарауға болады. Уақыт өте келе аға буын да жаңашыл форманы меңгеріп, ал жастар классикаға қайта оралып жатуы мүмкін – мұның бәрі әдеби дамудың заңдылығы. Диалектиканың заңы бойынша, «қарсылық бар жерде ғана даму бар», яғни дәстүр мен жаңашылдықтың үздіксіз қақтығысы өнерді тоқтаусыз алға сүйрейді.
Екеуінің де өзіндік өрнегі, өзіндік миссиясы бар. Поэзияда жаңашылдық ауадай қажет, бірақ ол тамыры терең дәстүр топырағынан нәр алғанда ғана жемісті болмақ. Сондықтан қай үлгіде жазса да, қазақ ақындарына артылар міндет – сөз өнерінің киесін түсірмей, өлеңнің өр рухын асқақ ұстау.