Аптап ыстықтан қалай қорғануға болады? Әр адам білуі тиіс қарапайым ережелер

Соңғы жылдары әлемде климаттың өзгеруі айқын сезіліп келеді. Жер шарының орташа температурасы үздіксіз көтеріліп, бұрын сирек кездесетін аптап ыстық қалыпты құбылысқа айналды.

Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымының мәліметіне сәйкес, соңғы онжылдық адамзат тарихындағы ең ыстық кезең ретінде тіркелді. Қазақстан да бұл өзгерістерден тыс қалған жоқ. Әсіресе оңтүстік, батыс және орталық өңірлерде жаз мезгілінде ауа температурасы +40°C-тан асып, кей күндері +45°C-қа дейін жетеді.

Көпшілік аптап ыстықты жай ғана жайсыздық деп қабылдағанымен, дәрігерлер мұндай ауа райының адам өміріне тікелей қауіп төндіретінін ескертеді. Жыл сайын жаз айларында жылу соққысы, сусыздану, жүрек-қан тамырлары ауруларының асқынуы және күн өтуден ауруханаға түсетіндердің саны артып келеді.

Аптап ыстық ағзаға қалай әсер етеді?

Адам ағзасы қалыпты жағдайда дене температурасын шамамен 36,5–37°C деңгейінде ұстап тұрады. Сыртқы орта температурасы көтерілген кезде ағза өзін салқындату үшін тер бөле бастайды. Тердің булануы арқылы дене қызуы төмендейді.

Алайда ауа температурасы өте жоғары болғанда немесе ылғалдылық артқанда бұл механизм толық жұмыс істемейді. Соның салдарынан ағзада жылу жиналып, дене қызуы қауіпті деңгейге дейін көтеріледі.

Сонымен қатар:

• тер арқылы көп мөлшерде су мен минералды тұздар жоғалады;
• жүрекке түсетін жүктеме артады;
• қан қоюланып, қан айналымы қиындайды;
• қан қысымы өзгеруі мүмкін;
• ми мен ішкі ағзаларға оттегінің жеткізілуі төмендейді.

Егер жоғалған сұйықтық уақытында толықтырылмаса, сусыздану дамып, адам өзін әлсіз сезіне бастайды.

Сусыздану неліктен қауіпті?

Жаз мезгіліндегі ең үлкен қауіптердің бірі – ағзаның сусыздануы. Адам суды тек терлегенде ғана емес, тыныс алу және зәр шығару арқылы да жоғалтады. Ыстық күндері бұл процесс бірнеше есе жылдамдайды.

Дәрігерлердің айтуынша, адам шөлдей бастаған кезде ағза сұйықтықтың шамамен 1–2 пайызын жоғалтып үлгереді. Бұл кезде жұмыс қабілеті төмендеп, зейін әлсірейді.

Сусызданудың алғашқы белгілері:

• қатты шөлдеу;
• ауыздың құрғауы;
• еріннің кебуі;
• бас ауруы;
• бас айналу;
• әлсіздік;
• жүрек қағысының жиілеуі;
• қою сары түсті зәр;
• сирек дәретке шығу.

Егер бұл белгілерге мән берілмесе, жағдай ауырлап, естен тану немесе жылу соққысына ұласуы мүмкін.

Жылу соққысы дегеніміз не?

Жылу соққысы – ағзаның өзін салқындату мүмкіндігі толық бұзылған кездегі аса қауіпті жағдай.

Бұл кезде дене температурасы 40°C және одан жоғары көтеріледі. Адамның жүйке жүйесі зақымдалып, өміріне қауіп төнеді.

Негізгі белгілері:

• өте жоғары дене қызуы;
• қатты бас ауруы;
• шатасқан сана;
• сөйлеудің бұзылуы;
• жүрек қағысының жиілеуі;
• құсу;
• құрысулар;
• есінен тану.

Жылу соққысы кезінде өздігінен емделуге болмайды. Мұндай жағдайда дереу жедел жәрдем шақыру қажет.

Қандай адамдар тәуекел тобында?

Аптап ыстық барлық адамға әсер етеді. Дегенмен кейбір адамдар үшін қауіп әлдеқайда жоғары.

Оларға:

• балалар;
• егде жастағы адамдар;
• жүкті әйелдер;
• спортшылар;
• құрылысшылар мен далада жұмыс істейтін қызметкерлер;
• жүрек-қан тамырлары аурулары бар науқастар;
• диабетпен ауыратын адамдар;
• бүйрек аурулары бар азаматтар;
• артық салмақтан зардап шегетіндер жатады.

Бұл адамдардың ағзасы температураның күрт көтерілуіне әлдеқайда сезімтал келеді.

Ыстықтан қалай қорғануға болады?

1. Суды дұрыс ішіңіз

Жазда ең маңызды ереже – суды шөлдегенде емес, тұрақты түрде ішу.

Мамандар:

• күніне кемінде 2,5-3 литр су ішуді;
• әр 15-20 минут сайын бірнеше жұтым су ішуді;
• дене белсенділігі кезінде сұйықтық мөлшерін көбейтуді ұсынады.

Зәрдің түсі ашық болса, ағзадағы су мөлшері жеткілікті деген сөз.

2. Электролиттердің орнын толтырыңыз

Термен бірге ағза натрий, калий және басқа минералдарды жоғалтады.

Сондықтан кей жағдайларда:

• минералды су;
• айран;
• қантсыз морс;
• электролит ерітінділері пайдалы.

Үй жағдайында да қарапайым регидратациялық ерітінді дайындауға болады:

• 1 литр су;
• 6 шай қасық қант;
• 0,5 шай қасық тұз.

Бұл ерітінді сұйықтық пен тұз теңгерімін қалпына келтіруге көмектеседі.

3. Кофе мен алкогольден бас тартыңыз

Көпшілік ыстықта салқын сыра немесе тәтті газдалған сусын ішкенді жөн көреді.

Алайда мұндай сусындар:

• ағзадан суды көбірек шығарады;
• қан қысымын өзгертеді;
• жүрекке жүктемені арттырады.

Сол себепті қарапайым ауыз су – ең дұрыс таңдау.

Тамақтануға да көңіл бөліңіз

Аптап ыстық кезінде асқорыту жүйесіне ауыр тағамдар қосымша күш түсіреді.

Жазғы мәзірге мыналарды енгізген дұрыс:

• қарбыз;
• қауын;
• қияр;
• қызанақ;
• алма;
• цитрус жемістері;
• көкөніс салаттары;
• салқын сорпалар;
• айран;
• табиғи йогурт.

Ал майлы, қуырылған және өте ащы тағамдарды азайтқан жөн.

Киім таңдаудың маңызы

Жазда киім денені салқын ұстауға көмектесуі керек.

Дәрігерлер:

• ақ немесе ашық түсті;
• табиғи матадан тігілген;
• кең әрі жеңіл киімдерді таңдауға кеңес береді.

Сонымен қатар:

• кең жиекті бас киім;
• күннен қорғайтын көзілдірік;
• SPF қорғаныш кремі міндетті болуы тиіс.

Қай уақытта далаға шыққан дұрыс?

Ең қауіпті уақыт – сағат 11:00 мен 17:00 аралығы.

Дәл осы уақытта күн сәулесінің ультракүлгін әсері ең жоғары деңгейде болады.

Егер мүмкіндік болса:

• маңызды жұмыстарды таңғы уақытта орындаңыз;
• кешкі уақытта серуендеңіз;
• көлеңкемен жүріңіз.

Үйді қалай салқын ұстауға болады?

Кондиционер болмаса да бірнеше қарапайым тәсіл көмектеседі.

• Күндіз терезелерді жабыңыз.
• Қалың немесе жарық өткізбейтін перделер қолданыңыз.
• Кешке және түнде бөлмені жақсылап желдетіңіз.
• Ылғалдандыру үшін бөлмеге су құйылған ыдыс қойыңыз.
• Электр құрылғыларын қажетсіз қоспаңыз.

Егер кондиционер қолдансаңыз, бөлме температурасы сыртқы ауадан 8-10°C төмен болғаны дұрыс.

Балалар мен қарттарға ерекше күтім қажет

Балалар шөлдегенін әрдайым айта бермейді. Сондықтан оларға жиі су ұсынып отыру керек.

Қарт адамдарда да шөлдеу сезімі әлсірейтіндіктен, олар сусыздануды кеш байқайды.

Сондықтан:

• су ішуді еске салып отырыңыз;
• күн астында ұзақ жүруге жол бермеңіз;
• бөлме температурасын бақылаңыз.

Көлікте қандай қауіп бар?

Жазда жабық көліктің іші бірнеше минут ішінде 60°C-қа дейін қызуы мүмкін.

Сондықтан:

• балаларды;
• қарт адамдарды;
• үй жануарларын көлікте қалдыруға болмайды.

Тіпті бірнеше минуттың өзі қайғылы жағдайға әкелуі мүмкін.

Егер адамның басы айналса не істеу керек?

Алғашқы көмек өте маңызды.

Мына әрекеттерді орындаңыз:

1. Адамды көлеңкеге немесе салқын бөлмеге апарыңыз.
2. Артық киімін босатыңыз.
3. Су немесе электролит ерітіндісін аз-аздан ішкізіңіз.
4. Мойнына, маңдайына және қолтығына салқын дымқыл мата қойыңыз.
5. Егер 15-30 минут ішінде жағдайы жақсармаса немесе есінен танса, жедел жәрдем шақырыңыз.

Дененің сусызданғанын қалай анықтауға болады?

Үй жағдайында бірнеше қарапайым белгіні бақылауға болады.

• Зәр түсі қоюланса;
• тері құрғаса;
• ауыз кеуіп тұрса;
• бас айналса;
• тері қатпары баяу жазылса;
• жүрек соғысы жиілесе, онда ағзаға су жетіспеуі мүмкін.

Ал ауыр жағдайларда дәрігерлер қан мен зәр талдауы арқылы электролиттердің деңгейін, натрий, калий, креатинин және басқа көрсеткіштерді анықтайды.

Климаттың өзгеруімен бірге аптап ыстық бұрынғыдан да жиі және ұзаққа созылатын құбылысқа айналып отыр. Сондықтан жазғы маусымда денсаулықты сақтау – әр адамның жеке жауапкершілігі.

Қарапайым ережелерді сақтау – жеткілікті мөлшерде су ішу, күннің ең ыстық уақытында далаға шықпау, дұрыс киіну, жеңіл тамақтану және алғашқы белгілерге дер кезінде назар аудару – жылу соққысы мен сусызданудың алдын алудың ең тиімді жолы.

Жаздың шуақты күндері демалыс пен жақсы көңіл күй сыйлауы үшін денсаулығыңызды бірінші орынға қойыңыз. Аптап ыстыққа бейжай қарамай, өзіңізді де, жақындарыңызды да қорғаңыз.