Алтын Орданың бір емес, бірнеше астанасы болған

ХІІІ-ХV ғасырларда Еуразия кеңістігіндегі ең ықпалды мемлекеттердің бірі болған Алтын Орда тек әскери қуатымен ғана емес, дамыған қалалық мәдениетімен де ерекшеленді. Дегенмен тарихшылар арасында әлі күнге дейін «Алтын Орданың нақты қанша астанасы болды?» деген сұрақ төңірегінде пікірталас бар, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.

Бірқатар зерттеушілер Сарай-Бату мен Сарай әл-Жадидті негізгі астана деп есептесе, қазақстандық ғалымдар Сарайшықтың да мемлекеттік орталық рөл атқарғанын алға тартады.

Сарай-Бату –Батый хан салдырған алғашқы астана

Алтын Орданың алғашқы астанасы ретінде тарихта Сарай-Бату (Сарай әл-Махрус) белгілі. Қаланы XIII ғасырдың 40-жылдары Батый хан Еділ өзенінің төменгі ағысында салдырған. Бұл қала Жошы ұлысының саяси және әкімшілік орталығына айналып, Еуропа мен Азия арасындағы халықаралық сауда жолдарының торабында орналасты.

Ағылшын тарихшысы әрі археолог Дэвид Морган мен ресейлік зерттеушілердің еңбектерінде Сарай-Бату көпұлтты мегаполис ретінде сипатталады. Қалада қыпшақтар, моңғолдар, орыстар, бұлғарлар және басқа да халықтар тұрған. Кейбір деректерде тұрғындар саны ондаған мың адамға жеткені айтылады.

Сарай-Батудың маңызы оның әскери орталық болуымен ғана шектелмеді. Мұнда дипломатиялық миссиялар қабылданып, салық жүйесі басқарылып, халықаралық сауда дамыды.

Сарай әл-Жадид – Өзбек хан дәуіріндегі жаңа астана

XIV ғасырдың басында Алтын Орда күшейіп, мемлекет ауқымы кеңейген кезде астана жаңа орынға көшірілді. Тарихта бұл қала Сарай әл-Жадид немесе Жаңа Сарай деген атаумен белгілі. Көптеген зерттеушілер оның өркендеуі Өзбек хан мен Жәнібек хан дәуірімен байланысты екенін жазады.

Тарих ғылымдарының докторы, профессор Еркін Әбілдің зерттеулерінде Сарай әл-Жадид ислам өркениетінің ірі орталықтарының біріне айналғаны көрсетіледі. Бұл кезеңде Алтын Ордада ислам мемлекеттік дін ретінде орнығып, мешіттер, медреселер мен керуен-сарайлар көптеп салынды.

Археологиялық деректер қалада дамыған кәріз жүйесі, монша кешендері және қолөнер өндірісі болғанын дәлелдейді. Кейбір зерттеушілер оны сол кездегі Шығыс Еуропадағы ең ірі қалалардың бірі деп бағалайды.

Сарайшық – қазақ даласындағы астана

Қазақстандық тарихнамада ерекше орын алатын қала – Сарайшық. Ол Жайық өзенінің бойында орналасқан. Отандық археологтар мен тарихшылардың пікірінше, Сарайшық тек сауда орталығы ғана емес, белгілі бір кезеңде Алтын Орданың маңызды саяси орталығы қызметін атқарған.

Белгілі археолог Зейнолла Самашев жүргізген қазба жұмыстары барысында Сарайшықтан Алтын Орда дәуіріне жататын көптеген теңге, сәулет қалдықтары мен хан әулетіне қатысты жәдігерлер табылды. Зерттеушілер бұл қаланың кейін Ноғай Ордасы мен Қазақ хандығы үшін де стратегиялық маңызын сақтап қалғанын айтады.

Қазақ тарихшысы Мәмбет Қойгелді мен басқа да ғалымдар Сарайшықтың Алтын Ордадағы рөліне жаңаша баға беру қажеттігін көтеріп келеді. Өйткені қала Еділ бойындағы Сарай қалалары мен Дешті Қыпшақ даласын байланыстыратын маңызды саяси көпір болған.

Шетелдік ғалымдар не дейді?

Жапониядағы Хиросима университетінің профессоры Уэ Уяманың соңғы зерттеулерінде «астана» ұғымын бір ғана қаламен шектеуге болмайтыны айтылады. Оның пікірінше, Жошы ұлысында бірнеше саяси орталық қатар өмір сүрген және билеушілер маусымдық ордалар арасында көшіп отырған. Сондықтан Сарай-Бату, Сарай әл-Жадид және Сарайшықты біртұтас «астаналық аймақтың» құрамдас бөліктері ретінде қарастыруға болады.

Бұл тұжырым қазіргі тарих ғылымындағы жаңа бағыттардың бірі саналады. Себебі көшпелі мемлекеттердің басқару жүйесі отырықшы мемлекеттерден өзгеше болған.

Алтын Орданың астаналары туралы мәселе бүгінге дейін толық шешілген жоқ. Дегенмен ғалымдардың басым бөлігі Сарай-Бату мен Сарай әл-Жадидті негізгі мемлекеттік астана деп мойындайды. Ал қазақстандық зерттеушілер Сарайшықтың да осы қатардан орын алуға лайық екенін дәлелдеуде.

Бір нәрсе анық, Алтын Орданың астаналары Еуразиядағы ортағасырлық урбанизацияның, халықаралық сауданың және мемлекеттік басқару жүйесінің ірі орталықтары болды. Олар бүгінгі Қазақстан тарихының ғана емес, бүкіл түркі әлемінің ортақ мұрасы саналады.