Халықаралық табиғатты қорғау одағы (ХТҚО) жойылып кету қаупі төнген жануарлардың жаңартылған тізімін жариялады. Зерттеу нәтижелері табиғатқа климаттың өзгеруі мен адам әрекетінің тікелей әсер еткенін көрсетіп отыр, деп хабарлайды El.kz интернет порталы.
Климаттың жылынуы – басты қауіп
2024 жыл метеобақылау тарихындағы ең ыстық жыл ретінде тіркелді. Бұл құбылыс жабайы табиғат өкілдерінің өмір сүруіне елеулі әсер етуде. Құстардың көшу жолдары өзгеріп, сүтқоректілердің мекен ету аймақтары тарылып, жәндіктердің көбею кезеңдері бұзылып жатыр.
Мамандардың мәліметінше, климаттың өзгеруі мен адамның шаруашылық белсенділігі теңіз итбалықтары мен құстар санының күрт азаюына алып келген.
Арктикадағы итбалықтар жойылып кетуі мүмкін
ХТҚО-ның «Қызыл кітабына» енген 172 620 жануар түрінің 48 646-сы жойылу алдында тұр. Ең күрделі жағдай Арктикада байқалуда – мұндағы жылыну қарқыны әлемдік орташа деңгейден төрт есе жоғары, бұл аймақтың мұз қабатын тез ерітіп жатыр.
Климаттық дағдарыстан бөлек, мұндағы жануарларға кеме қатынасы, пайдалы қазбаларды өндіру мен өнеркәсіптік қызмет те қауіп төндіруде.
Мысалы, хохлач түрі енді «жойылу алдында тұрған» санатқа енгізілді. Ал теңіз қояны мен гренландиялық итбалықтар «осал күйге жақын» деп танылды. ХТҚО бас директоры Гретель Агилардың айтуынша, бұл жаңартылған тізім – адамзаттың табиғатқа және климатқа тигізіп отырған зиянды әсерінің нақты көрінісі.
Мамандардың пікірінше, итбалықтардың жойылуы экожүйеде ауыр салдарға соқтыруы мүмкін. Олар теңіздегі балықтар мен ұсақ жәндіктердің популяциясын реттеп, өзге түрлер үшін азық көзі болып табылады.
Құстар да азайып барады
Соңғы жылдары әлем бойынша құстар саны да күрт төмендеп келеді. Ормандардың жойылуы мен ауыл шаруашылығының кеңеюі олардың табиғи мекенін тарылтқан. Зерттеу нәтижесінде құстардың 61 пайызының саны азайғаны анықталды (2016 жылы бұл көрсеткіш 44% болған).
Зерттелген 11 185 құс түрінің 1 256-сына (11,5%) жойылу қаупі туып тұр.
Батыс Африкада бес құс түрі «қауіп жоғары» деген мәртебеге ие болды. Орталық Америка мен Мадагаскарда да осындай үрдіс байқалып отыр – соңғысында 14 түр алғаш рет қауіп аймағына енсе, үшеуі тікелей «осал» санатына өтті.
Жойылу қаупі деңгейлері (ХТҚО жіктемесі)
Жойылып кеткен (ЕХ) – табиғатта да, қолдан өсіретіндерде де қалмаған.
Табиғатта жойылған (EW) – тек хайуанаттар бағында немесе зертханаларда бар.
Жойылу алдында (CR) – түр саны күрт азайған, алдағы жылдары жойылып кетуі мүмкін.
Қауіп төніп тұр (EN) – популяциясы айтарлықтай қысқарған, жойылу қаупі жоғары.
Осал (VU) – он жылда немесе үш ұрпақ ішінде саны 30-50% дейін азайған.
Осалдыққа жақын (NT) – әзірге қауіп төнбеген, бірақ теріс үрдіс байқалады.
Қауіп аз (LC) – түр саны жеткілікті, жойылу қаупі жоқ.
Жасыл тасбақалар үміт сыйлады
ХТҚО есебінде жағымды жаңалықтар да бар: 1970 жылдардан бері жүргізілген табиғатты қорғау шараларының арқасында жасыл теңіз тасбақаларының саны 28%-ға артқан. Осы нәтижеге байланысты олардың мәртебесі де жеңілдетілді.
Теңіз зерттеулері қорының атқарушы директоры Николас Пилчер бұл жетістік өзге түрлерді қорғауға жаңа серпін беруі тиіс екенін атап өтті.