Алматы облысында бой көтеріп жатқан жаңа Алатау қаласы (бұрынғы Жетіген ауылы) – Қазақстандағы ең ауқымды урбанистикалық жобалардың бірі. Бұл бастама елдің болашақ дамуының символына айналуға бағытталған. Бұл жобаға үлгі ретінде Қытайдың оңтүстігіндегі Шэньчжэнь мегаполисі алынған. Бір кездері шағын ғана балықшылар ауылынан дүниежүзілік технология орталығына айналған Шэньчжэнь бүгінде инновация мен экономикалық өрлеудің үлгісі саналады.
Сол себепті ел Үкіметі Алатауды да дәл осындай экспортқа бағытталған, сауда мен логистикасы тоғысқан, жоғары технологиялар шоғырланған заманауи қала ретінде дамытуды көздеп отыр. Бұл мақсатта халықаралық тәжірибелер мұқият зерттеліп, әлемдік урбанистикадағы үздік шешімдер ұлттық ерекшелікке бейімделеді.
Қазақстанда жүзеге асырылатын ауқымды Alatau City жобасына әлемдік деңгейдегі серіктес – Шэньчжэнь сияқты жаһандық технополистердің құрылысын жүзеге асырған жетекші компания тартылатын болды. Бұл туралы келісімге Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Қытайға ресми сапары кезінде қол қойылғанын Президент өзінің халыққа арнаған Жолдауында мәлімдеді.
Президенттің айтуынша, Alatau City – өңірдегі алғашқы толық цифрлық инфрақұрылымға негізделген Smart City болмақ. Қалада заманауи технологиялар кеңінен қолданылып, тұрғындарға тауарлар мен қызметтерді криптовалюта арқылы төлеу мүмкіндігі қарастырылады. Мемлекет басшысы жаңа қаланың Қазақстанның болашағын айқындайтын символға айналатынын ерекше атап өтті. Оның сөзінше, Alatau City технологиялық прогресс пен жайлы өмір сүру ортасын ұштастырып, елдің инновациялық әлеуетін арттыратын жаңа урбанистикалық модельдің үлгісі болмақ.
Алатауды экспортқа бағытталған сауда және логистика орталығына айналдыру жоспарланып отыр. Жоба аясында аумақ арнайы экономикалық аймақтың (АЭА) құрамына енгізіледі. Мұнда жалпы құны шамамен 24 миллиард долларды құрайтын 170-тен астам жоба іске асырылмақ. Бұл бастамалар нәтижесінде 110 мың жаңа жұмыс орны ашылып, толық қуатында жұмыс істеген кезде ұлттық экономикаға шамамен 90 миллиард доллар көлемінде үлес қосады деп күтілуде.
Қалыптасып келе жатқан мегаполис Алатау бүгінде 88 мың гектар аумақты қамтиды — бұл Алматы қаласынан да үлкен. Оның құрамына 12 бұрынғы ауыл мен Қонаев қаласының бір бөлігі кіреді. Қазіргі уақытта жоспарланған қала аумағында шамамен 52 200 адам тұрады.
Қытайдың оңтүстігіндегі Гуандун провинциясында орналасқан Шэньчжэнь — экономикалық дамудың ең жарқын үлгісі. 1970-жылдардың соңында бар болғаны 30 мың тұрғыны бар шағын балықшы ауылы болған қала бүгінде 17 миллионнан астам халқы бар жаһандық технология және өндіріс орталығына айналды.
Гонконгқа жақын орналасуы шетелдік инвестицияны тартуға үлкен мүмкіндік берді. Нәтижесінде экспортқа бағытталған өндіріс қарқынды дамыды. 1980 жылдан 2004 жылға дейін Шэньчжэнь экономикасы жыл сайын орта есеппен 28 пайызға өсіп отырды, деп хабарлайды Гонконгтағы Enright, Scott & Associates консалтинг компаниясы.
Бүгінде Шэньчжэнь – инновация мен технологияның әлемдік орталығы. Мұнда Huawei, Tencent, DJI сияқты алпауыт компаниялардың штаб-пәтері орналасқан. Қаланың дамыған өндірістік инфрақұрылымы, кәсіпкерлік рухы және жоғары білікті мамандардың тұрақты келуі оның 5G, жасанды интеллект (AI) және робототехника сияқты жаңа технологиялар саласында әлемдік көшбасшы атануына жол ашты.
Шэньчжэньнің экономикалық даму үлгісі
Шэньчжэньнің таңғаларлық қарқынды дамуы Қытайдың арнайы экономикалық аймақтар (АЭА) құру стратегиясының табысты үлгісіне айналды. 1980 жылы ҚХР басшылығы бұл қаланы елдегі алғашқы АЭА мәртебесіне ие етті. Осы шешім шағын шекаралық елді мекенді әлемдік деңгейдегі экономикалық орталыққа айналдырған бетбұрыс болды.
Арнайы мәртебенің арқасында Шэньчжэньде бизнес жүргізу шарттары едәуір жеңілдетіліп, салықтық ынталандырулар енгізілді, шетелдік инвестиция тартуға кең жол ашылды. Нәтижесінде қала қысқа мерзім ішінде халықаралық капитал мен заманауи технологиялардың магнитіне айналды.
Географиялық тұрғыдан Гонконгпен шектесуі де Шэньчжэньнің дамуына ерекше серпін берді — бұл жағдай шетелдік нарықтар мен инвесторларға тікелей қол жеткізуге мүмкіндік туғызды. Сол арқылы экспортқа бағытталған өндіріс тез өркендеп, қала Қытайдың экономикалық экспортының басты хабына айналды.
1980 жылдан 2004 жылға дейін Шэньчжэнь экономикасы жыл сайын орта есеппен 28 пайыздық өсім көрсетіп отырды. Бұл көрсеткіш – әлемдік экономикалық тарихтағы ең әсерлі және табысты урбанистикалық серпілістердің бірі ретінде мойындалған.
Дэн Сяопин негізін қалаған «реформалар және ашықтық» саясатының тірі тәжірибе алаңы болған Шэньчжэнь уақыт өте қысқа мерзім ішінде өндірістік құрастырудан жоғары технологиялы инновацияға негізделген экономикаға сәтті өтті. Алғашында қалаға жеңіл өнеркәсіп пен құрастыру бағытындағы шетелдік кәсіпорындар тартылып, экспорттық өндіріс қарқынды дамыды. Бірақ Шэньчжэньнің табысы дәл осы кезеңмен шектеліп қалған жоқ – ол үнемі дамып, жаңа экономикалық бағыттарды игеріп отырды.
Бұл қаланың басты ерекшелігі – экономиканың үздіксіз әртараптануы мен жаңашылдыққа икемді бейімделуі. Алғашқы өндірістік парктер шетелдік фабрикаларды орналастырып, Қытайдың экспорттық әлеуетін күшейтсе, келесі кезеңде жергілікті билік инновациялық секторға басымдық берді. Нәтижесінде Шэньчжэнь электроника, телекоммуникация, биотехнология және жасанды интеллект сияқты жоғары технологиялы салалардың жаһандық орталығына айналды.
Бүгінде қалада Huawei, Tencent, DJI сияқты әлемдік IT және инновациялық алпауыттардың штаб-пәтерлері орналасқан. Бар-жоғы төрт онжылдықта Шэньчжэнь шағын балықшылар ауылынан 17 миллионнан астам тұрғыны бар заманауи мегаполиске айналып, урбанистикалық даму мен экономикалық серпілістің ең жарқын үлгісін көрсетті.
Инвестициялық мүмкіндіктері
Шэньчжэньнің инвесторлар үшін тартымдылығын айқындайтын басты факторлар — қолайлы іскерлік ахуал мен ашық экономикалық саясат. Қала басшылығы бизнес жүргізудің заманауи әрі тиімді моделін қалыптастырып, кәсіпкерлерге барынша ыңғайлы жағдай жасай алды.
Мысалы, «бір терезе» қағидаты енгізіліп, компанияларды тіркеу рәсімі едәуір жеңілдетілді, әкімшілік кедергілер барынша азайтылды. Әсіресе жоғары технология мен инновация саласындағы кәсіпорындарға арнаулы салықтық жеңілдіктер мен қаржылық ынталандырулар қарастырылған.
Бұл саясат нақты нәтижесін беруде: соңғы бес жыл ішінде Шэньчжэньде 33 мыңнан астам шетелдік компания тіркеліп, қалаға 40 миллиард АҚШ долларынан астам тікелей шетелдік инвестиция тартылған. Бұл көрсеткіш Қытай бойынша жаңадан ашылған шетелдік кәсіпорындардың 14,6 пайызын тек Шэньчжэньнің өзі қамтамасыз етіп отырғанын білдіреді.
2023 жылдың өзінде ғана Шэньчжэньнің сыртқы сауда айналымы 3,87 триллион юаньға жетіп, Қытайдың жалпы сауда көлемінің шамамен 10 пайызына тең болды. Ең маңыздысы — Шэньчжэнь экспортының көлемі соңғы отыз жылдан астам уақыт бойы ел бойынша бірінші орында қалып отыр. Бұл деректер қаланың жаһандық экономикалық экожүйедегі стратегиялық маңызын айқын дәлелдейді.
Инвестициялық мүмкіндіктер тұрғысынан Шэньчжэнь тек статистикалық көрсеткіштермен емес, нақты нәтижелермен ерекшеленеді. Бүгінде әлемдік ірі корпорациялар бұл қаланы өздерінің стратегиялық хабына айналдырып отыр.
Мәселен, Apple компаниясы Шэньчжэньде АҚШ-тан тыс орналасқан ең ірі зерттеу және тәжірибе орталығын ашты. Мұнда америкалық алпауыт жергілікті инженерлермен және технопарктермен бірлесе жаңа өнімдерін сынақтан өткізіп, өндіріс тізбегін жетілдіруде.
Шетелдік кәсіпорындар үшін Шэньчжэньнің басты артықшылықтары айқын:
әлемдік деңгейдегі өндірістік кластерлерге тікелей қатысу мүмкіндігі;
жоғары білікті кадрлар мен инженерлік әлеуеттің молдығы;
заманауи инфрақұрылым мен логистикалық жүйенің дамуы.
Яғни, бұл қалаға келген инвестор тек Қытай нарығына қол жеткізумен шектелмейді — ол дайын жеткізу тізбегі, серіктестік экожүйесі мен зерттеу инфрақұрылымы бар қуатты индустриялық ортаның бір бөлігіне айналады.
Бұрын Шэньчжэнь арзан жұмыс күші мен экспорттық өндіріс аймағы ретінде танылса, бүгінде ол жоғары қосылған құнға ие өнімдер мен озық технологиялардың жаһандық орталығына айналды. Ашық экономика мен кәсіпкерлікті қолдаудың тиімді саясатының арқасында қала шетелдік капиталды өз дамуының қозғаушы күшіне айналдырып, инвестициялық серіктестіктің өзара пайдалы үлгісін қалыптастырды.
Инновациялық кластерлер экожүйесі
Шэньчжэнь бүгінде өзара байланысты, бірақ әрқайсысы дербес дамып отырған бірнеше инновациялық кластерлердің орталығына айналды. Бұл кластерлер қаланың экономикалық құрылымын әртараптандырып қана қоймай, оны жаһандық технологиялық картадағы ең ықпалды нүктелердің біріне айналдырды.
Шэньчжэньнің инновациялық әлеуетінің өзегі — телеком және электроника индустриясы. Мұнда Huawei мен ZTE сынды әлемдік алыптардың штаб-пәтерлері орналасқан. Бұл фактор қаланы жаһандық телекоммуникациялық жабдықтар өндірісінің көшбасшысына айналдырды және жоғары технологиялар саласында үздік инженерлер мен мамандарды тартуға жол ашты.
Шэньчжэнь — Қытайдың цифрлық индустриясының жүрегі. Дәл осы қалада Tencent компаниясы (бүкіләлемге танымал WeChat қосымшасының иесі) өз штаб-пәтерін құрды. Бұл өз кезегінде стартап экожүйесінің, мобильді ойын индустриясының және бағдарламалық қамтамасыз ету саласының қарқынды дамуына түрткі болды.
Дүниежүзіне танымал DJI компаниясы дәл осы Шэньчжэньде дүниеге келді. Бүгінде ол әлемдегі коммерциялық дрондар өндірісінің абсолютті көшбасшысы саналады. DJI-дің жетістігі қаладағы смарт құрылғылар мен робототехника секторына қуатты серпін берді.
BYD концерні электр көліктері мен аккумулятор технологиялары бағытында Қытайдың ғана емес, бүкіл әлемнің көшбасшыларының біріне айналды. Компанияның табысы Шэньчжэньді жасыл технологиялар мен тұрақты көлік индустриясының инновациялық орталығына айналдырды.
Биомедицина да қала инновациясының маңызды бөлігі. BGI Genomics зерттеу орталығы геномдық талдау мен биотехнология саласында әлемдік деңгейде мойындалған. Бұл Шэньчжэньге медицина ғылымында да жаңа биіктерге көтерілуге мүмкіндік берді.
Осылайша, әр кластер өз бағытымен дамып қана қоймай, өзара байланысып, тұтас инновациялық экожүйе құрып отыр. Нәтижесінде Шэньчжэнь тек Қытайдың емес, бүкіл әлемнің технологиялық астаналарының бірі мәртебесіне ие болды.
Шэньчжэньнің инновациялық әлеуеті ірі корпорациялармен ғана шектелмейді — олардың айналасында мыңдаған шағын және орта стартаптар шоғырланып, жаңа буын технологиялық экожүйесін қалыптастырып отыр. Бұл стартаптар жасанды интеллект, бұлтты есептеу, финтех және робототехника сияқты алдыңғы қатарлы бағыттарда өнімдер мен қызметтер ұсынып, қаланың экономикалық құрылымын түбегейлі өзгертті.
Бүгінде Шэньчжэнь экономикасының цифрлық технологиялар секторы күннен-күнге ұлғайып келеді. Мәселен, тек 2021 жылдың өзінде цифрлық экономиканың негізгі салалары қаланың жалпы ішкі өнімінің 30 пайызын құрады. Бұл көрсеткіш қаланың инновациялық даму бағытының нақты айғағы.
Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға (R&D) жұмсалатын қаржы көлемі де ерекше назар аударарлық. 2024 жылы Шэньчжэнь ғылым мен инновацияға 223,6 миллиард юань бөлді, бұл қалалық экономиканың 6,46 пайызына тең. Салыстырмалы түрде алғанда, бұл көрсеткіш көптеген дамыған мемлекеттердің ұлттық деңгейінен де жоғары.
Маңыздысы – осы инвестицияның 93 пайызы жеке сектордың еншісінде. Huawei, Tencent, BYD сынды алыптар зерттеу мен инновацияның негізгі демеушісіне айналып, ғылыми жаңалықтарды тікелей нарықтық өнімге айналдырып отыр.
Жалпы алғанда, Шэньчжэньдегі инновациялық серпіннің басты қозғаушысы – жекеменшік бизнес. Қаладағы ғылыми-зерттеу мекемелерінің, зертханалар мен стартаптардың басым бөлігі жеке секторға тиесілі. Соның нәтижесінде, қалада тіркелген өнертабыстар мен патенттердің 90 пайыздан астамы жеке компаниялардың еншісінде.
Осы динамикалық жүйе Шэньчжэньді мемлекеттік бағдарламаға сүйенген емес, нарықтық сұраныс пен кәсіпкерлік рухқа негізделген жасампаз инновация орталығына айналдырды.
Шэньчжэньнің ғылым мен технология саласындағы жетістіктері бүгінде халықаралық деңгейде мойындалуда. 2025 жылы Дүниежүзілік зияткерлік меншік ұйымы (WIPO) жариялаған инновациялық кластерлер индексінде «Шэньчжэнь–Гонконг–Гуанчжоу» үштігі әлемдегі №1 инновация орталығы деп танылды. Ол бұған дейінгі көшбасшы болған Токио–Иокогама аймағын басып озып, әлемдік рейтингтің шыңына шықты.
Бұл жетістік Шэньчжэнь бастаған Үлкен шығанақ аймағының (Greater Bay Area) ғылыми әлеуеті мен технологиялық кәсіпкерлік қуатының айқын дәлелі саналады. Мұндағы экожүйе ғылым, бизнес және мемлекеттік саясаттың тиімді үйлесімін көрсетті.
Қала әкімдігі мен Қытай үкіметі инновацияны қолдау үшін аймақтық технопарктер, зерттеу институттары және венчурлік қорлар желісін үнемі жетілдіріп келеді. Мұндай жүйелі қолдау нәтижесінде Шэньчжэньде идеяның туылуынан бастап оны нарыққа дейін жеткізетін толық инновациялық тізбек қалыптасты.
Бүгінде бұл қала – ой мен өнімнің түйісетін нүктесі, яғни зерттеу, прототиптеу және коммерцияландыру үдерісі үздіксіз жүретін әлемдік инновация орталығы.
Инфрақұрылымдық артықшылықтары
Шэньчжэньнің әлемдік деңгейдегі жетістіктерге жетуіне оның жан-жақты дамыған инфрақұрылымы айтарлықтай ықпал етті. Қала құрылысы бастапқыдан-ақ заманауи стандарттар бойынша жүргізіліп, өсу барысында озық технологиялар кеңінен енгізілді. Шэньчжэнь инфрақұрылымының басты артықшылықтарын бірнеше тармақпен бөліп көрсетуге болады:
Жоғарыдағы факторлардың барлығы Шэньчжэньнің инфрақұрылымдық негізін мықты етіп, оның экономикалық өсуіне катализатор болды. Қалада физикалық логистика мен цифрлық байланыс тоғысып, өнеркәсіп пен қызмет көрсету салалары үшін мінсіз орта құрылған. Мысалы, «Шэньчжэнь-Гонконг-Гуанчжоу» агломерациясында бірыңғай интеграцияланған көлік жүйесі қалыптасып, аймақты біртұтас мегаполиске айналдыруда. Мұның барлығы Шэньчжэньді инвестиция үшін ғана емес, жайлы өмір сүру және инновациямен айналысу үшін де қолайлы қала етіп көрсетеді.
Шэньчжэнь феномені – тиімді мемлекеттік саясат, халықаралық инвестиция, инновацияға ашықтық және заманауи инфрақұрылым ұштасқанда қысқа мерзім ішінде қандай нәтижеге қол жеткізуге болатынының нақты дәлелі. Қазақстанның жаңа Алатау қаласын дамытуда Шэньчжэнь үлгісіне жүгінуі осы себептен маңызды.
1980 жылдары арнайы экономикалық аймақ мәртебесін алған Шэньчжэнь секілді, бүгінде Алатауға да ерекше экономикалық режим беруді жоспарлау – елдің аймақтық даму стратегиясындағы шешуші қадам. Шэньчжэнь шетелдік капитал мен технологияны тиімді сіңірсе, Алатаудың да Қытай мен өзге елдерден инвестиция тартып, логистикалық және инновациялық хабқа айналуы көзделіп отыр.
Бұл бағытта Қазақстан Үкіметі Қытайдың Даму институтымен (CDI) әріптестік орнатып, қала жоспарлау мен басқарудағы үздік тәжірибені зерделеуде. CDI қазір Алатауды ерекше экономикалық аймақ ретінде тиімді құру жолдарын зерттеп, кеңесші ретінде нақты ұсыныстар әзірлеуде.
Шэньчжэнь тәжірибесі көрсеткендей, дұрыс стратегия мен институционалдық реформалар арқылы шағын қаланы бірнеше онжылдық ішінде ірі өнеркәсіптік және қаржы орталығына айналдыруға болады.
Инвесторлар үшін ашық және тұрақты саясат ұстану, салықтық жеңілдіктер мен жеңілдетілген әкімшілік рәсімдер ұсыну – шетелдік капитал мен технологияны тартудың шешуші шарты.
Ғылыми зерттеулер мен әзірлемелерге тұрақты қаржы бөлу, жеке секторды ынталандыру және таланттарды тарту арқылы жаңа қала инновациялық көшбасшыға айнала алады.
Көлік, цифрлық және энергетикалық жүйелерді алдын ала ойластырып салу урбанистикалық дамудың өзегіне айналады. Шэньчжэнь секілді инфрақұрылымдық серпін Алатаудың да аймақтық хаб ретіндегі әлеуетін күшейтеді.
Қорыта айтқанда, Шэньчжэньнің тәжірибесі Алатау жобасы үшін жол көрсетуші бағдар бола алады. Әрине, әр елдің өз ерекшелігі бар, бірақ Шэньчжэнь феномені – «нөлден бастап» әлемдік деңгейдегі инновациялық қаланы тұрғызудың қолжетімді үлгісі.
Экономикалық реформалар, инновацияны қолдау, халықаралық әріптестік және инфрақұрылымға инвестиция секілді кешенді қадамдар арқылы Қазақстан да Алатауды Орталық Азиядағы өз «Шэньчжэніне» айналдыра алады. Бұл бағыттағы бастама – стратегиялық әрі уақыт талабына сай шешім екені сөзсіз.