Қаржылық еркіндікке жету – әр адамның арманы. Ақшаны табу, оны тиімді басқару және көбейту – өмірдегі ең маңызды дағдылардың бірі. Алайда көпшілігіміз табысқа ұмтылған сайын, байқамай жиі қайталанатын қателіктерге жол береміз.
Сарапшылардың пікірінше, дәл осы қаржылық әдеттер адамды байлықтан алыстатып, кедейлік шеңберінен шығармайды. El.kz интернет порталының тілшісі бай болуға кедергі келтіретін 10 қателікті және олардан сақтанудың жолдарын ұсынады.
Сарапшылар жалдамалы жұмыс қауіпсіздікті қамтамасыз етеді, бірақ сіздің әлеуетіңізді толық ашпайтынын айтады. Қанша еңбек етсеңіз де, сіз біреудің арманына қызмет етесіз. Қазақстанда жалақының орташа өсу қарқыны инфляциядан төмен (Ұлттық банк мәліметтері бойынша, 2023-2024 жылдары кей салаларда нақты табыс 5-7%-ға төмендеген). Өз бизнесіңізді ашу тәуекелді, бірақ табыстың шектеусіз өсуіне мүмкіндік береді.
Мәселен, Илон Маск Tesla-ны бастағанда жалдамалы инженер болудан бас тартты. Нәтижесінде миллиардтаған байлыққа кенелді.
Мамандар кішігірім фриланс немесе онлайн-дүкеннен бастауға кеңес береді. Тәуекелді есептеңіз, бірақ тоқтап қалмаңыз.
Кедейліктің тағы бір себебі – «мен бәрін білемін» деген ұстаным. Табысты адамдар өмір бойы оқиды. Цифрлық дәуірде білім қолжетімді: Coursera, Udemy немесе Қазақстанның skills.enbek.kz платформасында тегін курстар бар (мұнда IT, маркетинг сияқты мамандықтар оқытылады).
Статистикаға сүйенсек, Harvard Business Review зерттеуі бойынша, үздіксіз оқитындардың табысы 20-дан 30%-ға жоғары.
Бұл ретте мамандар күнде 30 минут уақытыңызды оқуға арнауға кеңес береді. Бүгінгі дағды ертеңгі табыс көзіне айналады.
Еңбекқорлық жақсы, бірақ нәтижесіз еңбек шаршау мен күйзеліске әкеледі. Табыстылар «ақылды еңбек» етеді, уақытты жоспарлайды, алдына мақсат қояды.
Мысалы, Парето заңдылығы бойынша, 20% тиімді күш – 80% нәтиже береді. Кеңес: Todoist немесе Google Calendar қолданыңыз. Энергияңызды маңызды істерге бағыттаңыз.
«Тұрақты табыс» жақсы, бірақ ол шеңберді тарылтады. Қосымша кіріс көздерін іздену керек, фриланс, инвестиция немесе шағын бизнес.
Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің есебі бойынша, бүгінде Қазақстанда орташа табысы барлардың 60%-ы бір ғана көзге тәуелді.
Мамандар ай сайын табыстың 10-20%-ын қосымша жобаға салуға кеңес береді. Шеңберден шығыңыз.
Жақсы идея болса да, «сәтсіздікке ұшыраймын» деп кейінге қалдырамыз. Табыстылар қорқынышты талдап, жоспар құрады.
Мысалы, Дж. К. Роулинг «Гарри Поттерді» 12 баспадан қайтарған соң ғана жариялады.
Кеңес: Идеяны қағазға жазыңыз, кішкентай қадамнан бастаңыз (MVP – минималды өнім).
Импульсивті шығындар – қысқа ләззат, ұзақ кедейлік. Сәнді гаджеттер немесе мейрамханалар орнына инвестициялаңыз.
Бүгінде қазақстандықтардың 40%-ы кредитке тәуелді. 50/30/20 ережесі бойынша, отбасы немесе жеке өзіңіздің кірісіңізді 3 категорияға бөліңіз. Яғни, 50% – қажеттілік, 30% – қалау, 20% – жинақ. Артық шығынды тоқтатыңыз.
«Бай болғым келеді» – абстракт. Мақсат SMART болуы керек (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound).
Мысалдар:
«Келесі жылы 10 млн теңге табамын».
«Ай сайын 20%-ын инвестицияға саламын».
Мақсат + жоспар + әрекет = нәтиже. Апта сайын тексеріңіз.
Ең табыстылар бірнеше рет құлайды. Томас Эдисон 1000 рет сәтсіздікке ұшырады.
Forbes мәліметі бойынша, миллиардерлердің 80%-ы банкрот болған.
Сол үшін қателікті сабақ ретінде қабылдаңыз. Қайта тұрыңыз – бұл табандылықтың белгісі.
«Аз табамын» – сылтау. Байлық тәртіптен басталады. Қазақстандықтардың 70%-ы күнкөріспен өмір сүреді, тек 30%-ы жинақ жасайды.
Мәселен, күнде 5 000 теңге жинасаңыз, жылда 1,8 млн болады (пайызбен есептегенде одан көп).
Сол себепті автоматты депозит ашыңыз. Кішігірім сомадан бастаңыз.
Сүймейтін іс мотивацияны өлтіреді, дамуды тоқтатады. Өзіңіз жақсы көретін істен табыс табыңыз.
Мәселен, Стив Джобс хоббиін (технология) бизнеске айналдырды. Сол үшін хоббиіңізді монетизациялаңыз. Ұзақ жол, бірақ бақытты әрі табысты.
Осы 10 қателіктен арылсаңыз, қаржылық еркіндікке жақындайсыз. Бастапқы қадам – өзгеріс. Бүгіннен бастап мақсат қойыңыз, оқыңыз, жинаңыз. Естеріңізде болсын, байлық ақша емес, дұрыс шешімдердің жиынтығы. Өз өміріңізді өзгертіңіз – болашақ сіздің қолыңызда.