Алимент төлемеу мен зорлық-зомбылық: Қазақстанда ата-ана құқығынан не үшін айырады?
Қазақстанда соңғы жылдары балалардың құқықтарын қорғау мәселесі қоғамның маңызды тақырыптарының біріне айналып отыр. 2025 жылғы деректер бұл бағытта бірқатар күрделі проблемалардың әлі де сақталып отырғанын көрсетеді.
Қазақстанда соңғы жылдары балалардың құқықтарын қорғау мәселесі қоғамның маңызды тақырыптарының біріне айналып отыр. 2025 жылғы деректер бұл бағытта бірқатар күрделі проблемалардың әлі де сақталып отырғанын көрсетеді.
Ата-ана құқығынан айыру
2025 жылы Қазақстан соттары 1126 ата-ананы ата-ана құқығынан айырған. Бұл көрсеткіш былтырғы жылмен салыстырғанда сәл жоғары және 2023 жылмен шамалас деңгейде қалып отыр. Демек, жыл сайын мыңнан астам бала сот шешімімен ата-анасының қамқорлығынсыз қалады.
Балалардың құқықтарын қорғау комитетінің мәліметінше, ата-ана құқығынан айырудың негізгі себептері мыналар:
• ата-аналық міндеттерді орындамау;
• алимент төлеуден жалтару;
• балаларға қатыгездік көрсету;
• алкоголь мен есірткіге тәуелділік;
• отбасы мүшелеріне қарсы қылмыс жасау.
Бұл себептердің барлығы жүйелі сипатқа ие және көбіне әлеуметтік мәселелермен тығыз байланысты.
Балаларға қарсы қылмыстар: күн сайын 5 факт
2025 жылы Қазақстанда кәмелетке толмағандарға қарсы 3392 қылмыстық құқықбұзушылық тіркелген. Орта есеппен бұл күніне шамамен 5 жағдайды құрайды.
Ауыр жайт – мұндай қылмыстардың 60-70%-ы балалардың өз ата-аналары немесе бірге тұратын адамдар тарапынан жасалады. Бұл отбасылық ортадағы қауіптің жоғары екенін көрсетеді.
Сонымен қатар, жыныстық сипаттағы қылмыстар саны 9,6%-ға азайған (907-ден 820 жағдайға дейін). Дегенмен:
• зорлық-зомбылық түрлері бойынша толық статистика жүргізілмейді;
• қылмыстың нақты қай жерде (үйде, мектепте, интернатта) болғаны туралы деректер жоқ;
• істердің қаншасы сотқа жетіп, нақты жазаға әкелгені де ашық көрсетілмейді.
Бақылау мен есептің жеткіліксіздігі
Қазақстанда өміріне немесе денсаулығына қауіп төнген жағдайда отбасынан шұғыл алынған балалар бойынша жеке статистика жүргізілмейді. Бұл – жүйедегі маңызды олқылықтардың бірі.
Сарапшылардың пікірінше, нақты деректердің болмауы мәселенің шынайы ауқымын бағалауға және тиімді саясат жүргізуге кедергі келтіреді.
Заңнаманың қатаюы
2024 жылы енгізілген өзгерістерге сәйкес, балаларға қарсы аса ауыр қылмыстар үшін жаза күшейтілді. Атап айтқанда:
• кәмелетке толмағандарды зорлау,
• кішкентай балаларды өлтіру
сияқты қылмыстар үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылған.
Ата-аналардың жауапкершілігі
2025 жылы профилактикалық жұмыстар аясында:
• 29 мың ата-ана әкімшілік жауапкершілікке тартылған;
• 1126 ата-ана құқығынан айырылған;
• 661 ата-ананың құқығы шектелген.
Бұл шаралардың нәтижесінде ауыр және аса ауыр қылмыстардың саны белгілі бір деңгейде азайған.
Балалар арасындағы қылмыс өсуде
Сонымен қатар, алаңдататын тағы бір үрдіс – балалар арасындағы құқықбұзушылықтың артуы. 2025 жылы бұл көрсеткіш 30%-ға өскен.
Қылмыстардың құрылымы:
• 70% – қаржылық сипаттағы;
• 20% – жеке тұлғаға қарсы.
Мамандардың айтуынша, мұндай әрекеттер көбіне буллингтен басталады. Оның алдын алу үшін мектептерде «ДосболLIKE» және «Адал азамат» бағдарламалары енгізілген.
Жасырын құқықбұзушылықтар және сенім телефоны
2025 жылы:
• бала құқығын бұзу бойынша 171 ресми дерек тіркелген;
• «111» сенім телефонына 124 600 қоңырау түскен.
ЮНИСЕФ зерттеуі көрсеткендей, балалар құқығының бұзылуы ресми статистикада көрсетілгеннен әлдеқайда жиі кездеседі.
Қазақстанда балалардың бейәдеп сөздері мен қорлау әрекеттеріне қатысты жауапкершілік күшейтілген:
• қоғамдық жерде балағат сөз айтқаны үшін айыппұл немесе қамау;
• интернеттегі буллинг үшін 200 АЕК (786 400 теңге) дейін айыппұл қарастырылған.
Жас ерекшелігіне қарай жауапкершілік:
• 12 жасқа дейін – толық ата-ана жауапты;
• 14-16 жас – ата-ана жауап береді;
• 16-18 жас – бала өзі жауап береді (бірақ төлемді ата-ана төлеуі мүмкін).
Оқи отырыңыз 
