Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) — әлем елдері арасындағы саяси және экономикалық ынтымақтастықты дамыту мақсатында құрылған халықаралық ұйым. Ол коммерциялық мүддеге емес, бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтауға бағытталған.

Ұйымның қызметі мен құрылымын айқындайтын БҰҰ Жарғысы бар. Бұл құжатта ұйымға мүше мемлекеттердің құқықтары мен міндеттері нақты белгіленген. Кез келген ел БҰҰ құрамына ене отырып, осы құжаттағы мақсаттар мен қағидаларды орындауға міндеттенеді.

БҰҰ-ның басты төрт мақсаты:

1. Әлемде бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау;

2. Халықтар арасында достық қатынастарды дамыту;

3. Аштық пен аурумен күресу, білімсіздікті жою, адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуді қамтамасыз ету арқылы өмір сүру сапасын арттыру;

4. Мемлекеттерге осы ортақ мақсаттарға жету жолында көмек көрсету.

Қазіргі уақытта БҰҰ Бас хатшысы қызметін Португалияның бұрынғы премьер-министрі Антониу Гутерриш атқарады. Ол алғаш рет 2017 жылы сайланып, 2022 жылдың 1 қаңтарында екінші бесжылдық мерзімге қайта тағайындалды.

БҰҰ эмблемасы — зәйтүн бұтақтарымен қоршалған жер шарының картасы бейнеленген белгі. Бұл символ ұйымның басты миссиясын — жер жүзінде бейбітшілікті сақтау мен келісімді нығайтуды білдіреді. Ал БҰҰ туы — көгілдір түсті фонда бейнеленген осы эмблемадан тұрады, ол бейбітшілік пен сенімнің белгісі саналады.

Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі штаб-пәтері АҚШ-тағы Нью-Йорк қаласында, Манхэттеннің шығыс бөлігінде орналасқан. Нақтырақ айтқанда, ғимараттар 42-ші және 48-ші көшелердің, сондай-ақ Бірінші авеню мен Ист-Ривер бұғазының арасындағы аумақта тұр.

Бұл аймақтың жалпы аумағы 70 мың шаршы метрден асады және ресми түрде халықаралық мәртебеге ие. Алайда ол АҚШ заңдарына бағынады, яғни ұйымның меншігі саналса да, елдің құқықтық тәртібі шеңберінде жұмыс істейді.

Нью-Йорктегі бас штабтан бөлек, БҰҰ-ның үш ірі аймақтық орталығы бар:

• Женева (Швейцария) – еуропалық және гуманитарлық бағыттағы бағдарламаларды үйлестіреді;

• Вена (Австрия) – ядролық қауіпсіздік, есірткімен күрес және қылмыстың алдын алу салаларында жұмыс істейді;

• Найроби (Кения) – экологиялық және тұрақты даму мәселелеріне маманданған бөлімшелер орналасқан.

Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылымы мен тілдік жүйесі

Біріккен Ұлттар Ұйымында (БҰҰ) алты тіл ресми мәртебеге ие. Олар – ағылшын, араб, испан, қытай, орыс және француз тілдері. Ұйымның барлық ресми құжаттары осы тілдерде әзірленеді. Алайда жұмыс тілі ретінде негізінен ағылшын және француз тілдері қолданылады.

БҰҰ-ның қызметін үйлестіріп, шешім қабылдайтын алты негізгі органы бар. Әр органның өз міндеті мен бағыт-бағдары айқындалған.

1. Бас Ассамблея

Бас Ассамблея – БҰҰ-ның басты кеңесші әрі өкілдік органы. Барлық мүше мемлекеттер Ассамблея жұмысына тең құқықпен қатысып, халықаралық мәселелер бойынша пікір білдіре алады. Мұнда жаһандық саясат, экономика, мәдениет пен қауіпсіздік салаларына қатысты маңызды шешімдер қабылданады.

2. Қауіпсіздік Кеңесі

Бұл орган әлемдегі бейбітшілік пен тұрақтылықты қамтамасыз етумен айналысады. Құрамында 15 мемлекет бар:

• 5 тұрақты мүше – Ресей, Қытай, АҚШ, Ұлыбритания және Франция;

• 10 уақытша мүше – екі жыл мерзімге сайланады.

2022 жылы уақытша мүшелер қатарында Албания, Бразилия, Габон, Гана, Үндістан, Ирландия, Кения, Мексика, Норвегия және Біріккен Араб Әмірліктері болды.

Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдері халықаралық құқық тұрғысынан міндетті күші бар және оларды барлық елдер орындауы тиіс.

3. Экономикалық және Әлеуметтік Кеңес

Бұл кеңес әлемдік экономикалық даму, әлеуметтік әділдік және экологиялық тұрақтылық мәселелерін талқылайтын негізгі алаң. Кеңес құрамына 54 мемлекет кіреді. Оларды Бас Ассамблея үш жыл мерзімге сайлайды. Мүшелер аймақтық тепе-теңдік қағидасына сәйкес бөлінеді.

4. Қамқорлық Кеңесі

Қамқорлық Кеңесі тәуелсіздігін алмаған аймақтардың дамуын қадағалау үшін құрылған. 1940–1990 жылдары бұл орган Камерун мен Тогоның бөліктері, Танганьика, Руанда-Урунди, Сомали, Жаңа Гвинея, Батыс Самоа, Каролин, Мариан және Маршалл аралдары сияқты 11 қамқорлық аумағын бақылады.
1994 жылы соңғы аймақ тәуелсіздік алғаннан кейін, Кеңес өз қызметін тоқтатты, бірақ қажет болған жағдайда қайта жиналу құқығын сақтап қалды.

5. Халықаралық сот

БҰҰ-ның сот органы болып саналатын Халықаралық сот мемлекеттер арасындағы дауларды шешеді және құқықтық мәселелер бойынша кеңес береді. Оның шешімдері түпкілікті және шағымдануға жатпайды. Сот Нидерландтың Гаага қаласында орналасқан.

6. Хатшылық

Хатшылық – БҰҰ-ның күнделікті қызметін атқаратын атқарушы орган. Оның қызметкерлері әлемнің әр түкпіріндегі құрылымдарда жұмыс істейді. Хатшылық ұйымның әкімшілік және ұйымдастырушылық істерін басқарады.

БҰҰ-ның арнайы мекемелері мен қорлары

Негізгі органдардан бөлек, БҰҰ көптеген халықаралық мекемелер мен бағдарламалардың жұмысын үйлестіреді. Олардың ішінде:

• ЮНИСЕФ – балаларды қорғау және олардың әл-ауқатын арттыру қоры;

• Дүниежүзілік азық-түлік бағдарламасы (WFP) – аштықпен күрес және гуманитарлық көмек көрсету ұйымы;

• Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҰ) – еңбек құқықтарын қорғау мен қауіпсіз еңбек жағдайын қамтамасыз етуге бағытталған мекеме;

• Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) – жаһандық денсаулық сақтау және індеттермен күрес саласындағы жетекші ұйым;

• Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) және Дүниежүзілік банк – қаржылық тұрақтылық пен экономикалық даму мәселелерін реттейді;

• ЮНЕСКО – білім, ғылым және мәдениет салаларындағы ынтымақтастықты дамытуға бағытталған ұйым.

Әр мекеменің өз жарғысы, бюджеті және орталық кеңсесі бар, бірақ барлығы БҰҰ жүйесі аясында жұмыс істейді.

Бюджет және қызметкерлер құрамы

Бүгінде БҰҰ құрылымдарында 37 мыңнан астам адам еңбек етеді. Ұйымның негізгі бюджеті 193 мүше мемлекеттің жарналары есебінен қалыптасады. Жарна мөлшері елдің экономикалық қуатына, ұлттық табысына және халық санына байланысты есептеледі.

2023 жылғы дерек бойынша БҰҰ бюджетіне елдердің үлесі мынадай:

• АҚШ – 22%;

• Қытай – 15,2%;

• Жапония – 8,0%;

• Германия – 6,1%;

• Ұлыбритания – 4,3%;

• Франция – 4,3%;

• Италия – 3,1%;

• Бразилия – 2,0%;

• Канада – 2,6%;

• Ресей – 1,8%.

Біріккен Ұлттар Ұйымы – әлем елдерін біріктіріп, бейбітшілік пен әділдікті сақтауға бағытталған жаһандық құрылым.
Ол мемлекеттер арасындағы сенімді нығайтып, кедейшілік, аштық, сауатсыздық және қақтығыстармен күресте адамзаттың ортақ күшін біріктіреді.
БҰҰ – тек ұйым емес, адамзаттың ортақ арманын – бейбіт әрі әділ әлем құрудың символы.

Біріккен Ұлттар Ұйымы қандай мәселелермен айналысады

Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) — қазіргі заманның ең ірі халықаралық құрылымы. Оның басты міндеті – бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, халықаралық ынтымақтастықты дамыту және адамзаттың ортақ мәселелерін шешу.

Бюджет және миссиялар

2023 жылдың желтоқсан айының соңында БҰҰ 2024 жылға арналған тұрақты бюджетін бекітті. Құны 3,59 миллиард доллар болды. Ал 2025 жылға арналған қаржылық жоспар 3,6 миллиард долларды құрайды.

Бұл қаражат ұйымның 36 арнайы миссиясын жүзеге асыруға бағытталған. Негізгі бағыттар мыналар:

• халықаралық құқық пен әділеттілік;

• климат және қоршаған ортаны қорғау;

• гуманитарлық көмек және азық-түлік қауіпсіздігі;

• мәдениет пен білім беру;

• тұрақты даму мақсаттарын жүзеге асыру.

БҰҰ тұрақты бюджеттен бөлек, бейбітшілікті сақтау операцияларына арналған арнайы қорды басқарады. Бұл қордан қаражат әлемнің түрлі өңірлерінде орын алған қақтығыстардың алдын алуға, бейбіт келісім орнатуға және соғыстан кейінгі елдерді қалпына келтіруге жұмсалады.

2020–2021 жылдары бейбітшілікті қолдау операцияларына ең көп қаржы бөлген елдер қатарында АҚШ, Қытай, Жапония, Германия, Ұлыбритания, Франция, Италия және Ресей болды.

БҰҰ-ның делдалдығымен көптеген тарихи қақтығыстар тоқтатылды. Солардың ішінде:

• 1962 жылғы Куба зымыран дағдарысы,

• Конго соғысы,

• Иран мен Ирак арасындағы соғыс,

• Сальвадор мен Гватемаладағы қақтығыстар,

• Мозамбик пен Тимор-Лештиде бейбіт келісім орнату,

• 2005 жылы Сьерра-Леонедегі миссияның аяқталуы бар.

БҰҰ шешетін негізгі жаһандық мәселелер

БҰҰ-ның жұмысы тек соғыс пен бейбітшілік тақырыбымен шектелмейді. Ұйым әлемнің түкпір-түкпіріндегі күрделі әлеуметтік, экономикалық және экологиялық мәселелерді шешуге атсалысады.

БҰҰ келесі бағыттарда белсенді жұмыс істейді:

• есірткі айналымы мен халықаралық терроризммен күрес;

• азық-түлік қауіпсіздігі мен кедейлікті азайту;

• босқындарға гуманитарлық көмек көрсету;

• АИТВ/ЖИТС індетімен күрес және денсаулық сақтау саласындағы ынтымақтастық;

• қоршаған ортаны қорғау, климаттың өзгеруіне қарсы шаралар;

• ғарыш пен мұхит түбін бейбіт мақсатта пайдалану;

• әлеуметтік әлсіз топтардың құқықтарын қорғау және қалпына келтіру.Еріктілер мен ізгі ниет елшілері

БҰҰ өз мақсаттарына тек қызметкерлердің күшімен ғана емес, сонымен қатар еріктілер мен ізгі ниет елшілерінің көмегімен жетеді.

2018 жылғы деректер бойынша, ұйымның құрамында 7 мыңнан астам ерікті қызмет еткен. Олардың қатарын толықтыруға кез келген азамат қатыса алады.

Ерікті болу үшін үміткерге қойылатын талаптар:

• жасы ұлттық бағдарлама үшін – кемінде 22, ал халықаралық бағдарлама үшін – 25 жас болуы тиіс;

• жоғары немесе техникалық білім,

• кемінде екі жыл кәсіби тәжірибе,

• ағылшын, француз немесе испан тілдерінің бірін білу.

Ізгі ниет елшілері

Ізгі ниет елшілері — мәдениет, спорт, ғылым және өнер саласында беделге ие тұлғалар. Олар БҰҰ-ның өкілдерімен бірге түрлі елдерге сапар шегіп, гуманитарлық және ағартушылық жобаларға қатысады.

Белгілі ізгі ниет елшілері қатарында:

• Анджелина Джоли — 2001 жылдан бері БҰҰ Босқындар істері жөніндегі басқармасының елшісі. Ол Танзания, Камбоджа, Пәкістан, Намибия және Тайланд сияқты елдерде гуманитарлық миссияларға қатысқан.

• Энн Хэтэуэй — 2016 жылдан бастап «БҰҰ-Әйелдер» бағдарламасының елшісі. Ол еңбек нарығындағы гендерлік теңдік пен әйелдердің құқықтарын қорғауды насихаттайды.

• Орландо Блум — 2009 жылдан бері ЮНИСЕФ елшісі. Ол балалардың білім алу және денсаулық сақтау құқығын қорғау бағытындағы жобаларды қолдайды.

• Сондай-ақ, Шарлиз Терон, Эдвард Нортон, Леонардо Ди Каприо және Пауло Коэльо сияқты танымал тұлғалар да БҰҰ бастамаларын қолдап келеді.

Біріккен Ұлттар Ұйымының тарихы

БҰҰ-ның негізін қалаған ұйым — Ұлттар Лигасы (1919 жылы құрылған). Оның басты мақсаты елдер арасындағы ынтымақтастықты дамыту және соғыстардың алдын алу болатын. Алайда Лига өз міндетін толық орындай алмады: екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын тоқтата алмады.

Сол себепті әлем елдері жаңа әрі тиімді ұйым құру қажеттігін түсінді. Бұл бағыттағы алғашқы келіссөздер 1941 жылы басталып, 14 тамызда АҚШ президенті Франклин Рузвельт пен Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль Атлант мұхитындағы әскери кемеде Атлантик хартиясына қол қойды.

Құжатта екі елдің ортақ мақсаттары мен ынтымақтастық қағидаттары айқындалды. Кейін бұл келісім жаңа ұйым — Біріккен Ұлттар Ұйымының негізін қалады.

БҰҰ — жаһандық бейбітшіліктің кепілі, мемлекеттер арасындағы сенім мен ынтымақтастықтың символы. Ол адамзат алдында тұрған ең өзекті мәселелерді шешуге бағытталған: соғыстың алдын алу, экологиялық тепе-теңдікті сақтау, кедейлікті азайту және адам құқықтарын қорғау.

Бүгінде БҰҰ — адамзаттың ортақ үнін білдіретін және әлемнің тұрақты дамуын қамтамасыз ететін ең беделді халықаралық ұйым.

Қысқа да нұсқа. Жазылыңыз telegram - ға

Оқи отырыңыз

Спорт

Бір отбасынан шығып, 2026 жылғы Олимпиадада чемпион атанған спортшылар

Спорт

Ақ Олимпиада: Қазақстанның шынайы мүмкіндігі қандай?

Спорт

11,8 млрд теңге, «Арсенал» қақпасына салынған тарихи голдар: «Қайрат» Чемпиондар лигасындағы жорығын аяқтады

27 Қаңтар, 09:09 Құранды білетін қазақ жастарының Қара сөздерді оқымағанын естіп таңғалдым – чехиялық ІТ маманы

11 Қараша 2025, 18:13 «Шедевр»: Игорь Крутой тағы бір қазақстандық өнерпазға арнап ән жазды

6 Қараша 2025, 17:09 Күздің соңғы премьералары: қарашада қандай фильмдерге баруға болады