Тарихи-мәдени, өркениеттік «елдің» сәйкестілігі

Мемлекеттік бірегейлік

Қазақстан Республикасының президенті, ұлт көшбасшысы Н.Ә.Назарбаев «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақаласында ұлттық бірегейлікті сақтап қалу жолындағы маңызды стратегиялық мақсаттарды айқындап, атап өткен. Рухани модернизация салт-жораларды, ана тілі мен өзге тілді, музыканы, әдебиетті, өмірде маңызды орын алатын салттарды, үйлену тойы сияқты әлеуметтік және этникалық дәстүрлерді білу, түсіну, сақтау және қолдану арқылы ұлттық және рухани мәдениеттің этникалық бірегейлігін сақтап, ХХІ ғасырдағы қазақстандықтардың ұлттық санасын өзгертеді, мәңгілік ұлттық рухты қалыптастырады. Тарихи-мәдени, өркениеттік және «мемлекеттік» бірегейлік дала өркениеті мән-мәтінінде адам есте сақтау, этнос және социум, табиғи және рухани мәдениеттің материалдық ескерткіш нысандары негізінде көрсетілген. Тарихи және мәдени танымдылық өркениетті және мемлекеттік ұжымдық бірегейлікті құрайды.

1980-1990 жылдары П.Нора жетекшілігімен Францияның ұжымдық есте сақтау мәселесі зерттеген. Бұл француздың этникалық ақыл-ойы бойынша әртүрлі авторлардың жүзден астам мақалалары бар, осы немесе басқа «есте сақтау орнына» арналған жеті томдық жинақ. Француздардың ұжымдық этномәдени және этнотарихи жадысын, тарихи орындарын, этномәдени мерекелерді, ескерткіштерді, рәміздерді, этно-ұлттық атрибуттарды және т.б. зерттейтін қазіргі француз тарихшысының теориясы. Француз философы және тарихшысы П. Нора – Франциядағы ұлттық есте сақтау үлгісіндегі «есте сақтау кеңістігі» жобасында ұжымдық есте сақтауды зерттеген. Ол М.Хальбвакспен келісімге келе отырып, ғалым іздеудің әртүрлі деңгейлерінде: республикалық, ұлттық және мәдени тұрғысынан Францияның этникалық және ұлттық дәстүрлерін зерттеген.

Тарихшы М.Хальбвакстың еске алу, оның ішінде этникалық есте сақтау, қазіргі кездегі адамның идентификациясының негізі, дәстүрлер мен тарихтың негізі, сондай-ақ саясаттың маңызды қағидаларының бірі болып табылатындығын растаған. Қазіргі заманғы француз тарихшысы П.Нораның «есте сақтау орны» концепциясында тарих пен есте сақтауды «адамның немесе уақыт жұмысының еркінің қандай да бір қоғамның есте сақтау мұрасының символдық элементіне айналған материалдық немесе өзге де тәртіптің кез-келген маңызды бірлігі», - деген. П. Нора этнотарихи есте сақтау және жек-этнофора немесе этнос, ұлт сияқты өзін-өзі анықтау сәйкестендіретін «еске алу орындары» еңбегінде құрған. Ұлттың тарихи жадының мәдени тетігі мұрағатта, мұражайда, кітапханада, бейнемеледе, ұлттық күнтүзбеде, ұлттық мейрамда сақталған. «Есте сақтау орындары» - бұл адам мен қоғамның және этнос туралы естеліктерді сақтаудың басты мақсаты болып табылатын құбылыстар мен мекен-жайды еске түсіру орындары бойынша жадтың топографиясы. Адам, оқиғалар, сәулет, кітаптар, әндер, символдық мәні бар географиялық орындары, мәтіндерді, өнер туындылары, тарихи және философиялық ой заттар мен ескерткіштер, газеттер, сөйлеген сөздері мен саяси баяндамалары, олардың мәні тарихи оқиғалар, тұлғалар, идеялар туралы білімдерді еске түсіретін орындарға айналдырған, тарихи білімдерді қалыптастырады, уақыт пен тарихи санада өзгерте алатын әртүрлі символикалық мәндерді меңгерген, естеліктерген айналған. Пьер Нора оларды «қоғамдастықтың есте қалған орны» деп анықтаған. «Есте сақтау орнының» негізгі қызметі – қоғамның, жеке тұлғаның, этнос пен адамдардың тобын сақтау. Олар өздерін қоғамдық қабылдауды, тарихты, этникалық жады мен ділдікті жасауға шақырады. «Есте сақтау орындары» маңызды сипаттамасы әртүрлі құндылықтар мен осы мән өзгеруі мүмкін екенін білдіреді. «Естелік орындары» жеке тұлғаны қоғамдық және жеке санасында анықтайтын және көрсететін  дүниетанымдық және тарихи мазмұннан тұрады. Дала өркениетінің тұрғысынан тарихи бірегейлігін, тарихи, мәдени, өркениетті және «ел» сәйкестігін өзгертуді ұлттың «есте сақтау орындарын» өзгерту арқылы білуге болады. Этникалық «есте сақтау орындарының» ансамбліндегі өзгерістердің үш түрі бар:

1. Олардың кейбірін ескел алу немесе өшіру – тарихи тұлғалар, оқиғалар немесе ескерткіштер;

2. Ұмытылған «есте сақтау орындары» қайтадан әлемдік көзқарас пен тарихи маңызға ие болады;

3. Ұжымдық жады белгіленген, «тарих пен мәдениттің белгілі бір оқиғаларымен байланысы бар», сондай-ақ ақыл-ойдың идентификаторы болып табылатын бірегей табиғат объектілері болып табылатын «есте сақтау орындарын» зерттеу.
Дала өркениетінің тұрғысынан тарихи, мәдени, өркениеттік және «ел» идентификациясы, мемлекеттік қалыптасқан этнос тарихының және мәдениетінің негізгі кезеңдерін урбанизация тұжыррымдамасы аясында тарих ғылымдарының докторы, профессор Қ.М. Байпақов зерттеген. Тарихтың негізгі ғаламдық кезеңдері Қазақстан аумағында археологиялық, тарихи, мәдени, табиғи, рухани, діни ескерткіштерде көрініс тапқан. Прото-урбанизация кезеңі б.з.д. ІІ мыңжылдық пен І мыңжылдық арасында созылған Қола дәуіріне байланысты. Археологиялық тұрғыдан осы уақытты Андронов және Беғазы-Дәндібай мәдениеті деп аталды.

Урбанизацияның бірінші кезеңі Қазақстан аумағында ерте мемлекеттердің дәуірімен байланысты. Бұл кезеңге – Жетісу сақтары, Арал теңізінің сақтары, Жетісудағы Үйсіндер, Сырдарияның орталығындағы Қаңлылар, Орталық Қазақстандағы батыс динлиннің (Тасмолалық мәдениет) мемлекеттері жағдайы. Урбанизацияның екінші кезеңі – VII ғасыр – ІХ ғасырдың бірінші жартысы ерте ортағасырлық дәуір. Саяси тұрғыдан алғанда, ежелгі түрік мемлекеттері: түркі, батыс түрік, Түргеш және Қарлұқ қағанаттары. Бұл – Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға арналған Ұлы Жібек жолы – урбанизацияның маңызды факторларының бірі. Үшінші кезең Мұсылман Ренессанс дәуірімен байланысты, ол Қазақстанды бірыңғай мәдени кеңістікке еңгеннен кейін, Бағдадтан Жетісу мен Шығыс Түркістаннан шығысқа және солтүстік-шығысқа, солтүстіктегі Арал теңізіне жіне Сарыарқаға дейінгі аумақты қамтиды. Бұл кезең ІХ ғасырдан бастап ХІІІ ғасырдың басына дейін созылған. Қалалық мәдениетті дамытудың төртінші кезеңі ХІІІ –ХV ғасырдың бірінші жартысына жатады. Бұл Моңғол империясы мен мемлекеттерінің дәуірі: Алтын Орда, Ақ Орда және Моғолстан. Урбанизацияның бесінші кезеңі ХV ғасырдың 60-шы жылдарында пайда болған Қазақ хандығының дәуірімен байланысты. Бұл Қазақстанның Ресейге қосылуы – ХІХ ғасырдың екінші жартысында аяқталған.

Қазақстанның киелі географиясы/рухани қалдықтары объектілері мен ескерткіштері (кең аспектіде) еліміздің, аймақтың, ауданның, ауылдың және айналадағы жерлердің барлық аймақтарында орналасқан. Дала өркениетінің тұрғысында тарихи-мәдени, өркениеттік, «елдік» сәйкестік киелі және қасиетті жерлердің аксиологиялық (құндылықтары) рухани мұрасының бірлігі – «ұлттық санада – Ұлытау айналасындағы ескерткіштер кешені және Ахмет Яссауидің кесенесі, Тараздың көне ескерткіштері және Бекет ата жерленуі, Шығыс Қазақстанның ежелгі кешендерін және Жетісудың киелі жерлерін» білдіреді. Абайдың даналығы, Әуезовтың қаламы, Жамбылдың жүрекке әсер ететін мәтіні, Құрмаңғазының сиқырлы дыбысы, әруахтың мәңгілік үні – рухани мәдениетіміздің бір бөлігі ғана ...», ескере отырып «біздің санамыздың ерекшеліктерін бір ұлттың аймақтық бөлімі ретінде. Біздің жеріміздің тарихын біліп, мақтан тұтатындар ... және біріккен және ұлы Қазақстан халқы болыңыздар». Қазақстандықтардың, соның ішінде қазақ этносының бөтен идеологиялық әсерлері, құндылықтары, мәдени нышандарының жойқын әсерін болдырмау. «Қазақстанның реликвиялық мәдени-географиялық белдеуі – бұл символдық қорғаныс және мақтаныш көзі, ол көрінбейтін түрде бізді ғасырлар бойы жүзеге асырады». Осылайша, киелі география арқылы қазақстандықтардың ұлттық сәйкестігі қалыптасады, олардың тарихи, мәдени және рухани мұраларын мәдени туризм, жаһандық құндылықтар мен әлемдік рәміздер арқылы білу – бұл Түркістан және Алтай, ұлттық немесе континенттік маңызы бар. Француз философы, эстетик, тарихшы және психолог Ипполит Адольф Тэн (1828-1893) позитивизмге негізделген және әдеби сынға және этносының рухани және материалдық мәдениетіне әсер ететін негізгі факторларға негізделген әлемдік арт-менеджменттің мәдени-тарихи әдісін жасаған. Тарихшы ұлттық ерекшеліктің сипатын, қоршаған орта – табиғи және географиялық жағдайдың рухани туындыларды жасауға әсер ететіндігін, тарих – осы ғасырда және осы елде әлеуметтік-экономикалық, саяси және мәдени жағдайлардың синтезі деп санаған. Ұлттық және әдебиет өкілдері осы немесе тарихи дәуірдегі әлемнің әртүрлі елдерінде әлеуметтік және мәдени өмірдің құжаттық көрінісі ретінде көрсетілген тарихи ескерткіш ретінде көрінеді. Философ тарихтағы барлық жұмыстар тарихи дәуірдің дәстүріне сәйкес келетіндігін білдірген.

И. Тэн гуманитарлық ғылымдарда жаңа түсініктерді еңгізген, мысалы, белгілі бір қоғамда басым болатын тарихи дәуірдегі адамның бейнесіне, «әлеуметтік сипатқа» және «ұлттық сипатқа» өзгертілген «негізгі сипат» ұғымы, оның өнер бейнесі. Ғалым адамның шығармашылық суретші ретінде тарихи дәуірдегі қоғамның дәстүрлі, қоғамдық-саяси, тарихи және мәдени өмірінің маңызды салаларын  бейнелейтініне сенген. Философ әсіресе адамзаттың әлемдік тарихында әдеби мәтінді мұқият зерттеп, деректің жазылған көздері деп атаған. Өнер ретінде әдебиет әлем дәуірінің, адамның, этностың, әлеуметтік топтардың және қоғамның сезімін көрсетеді. Теориядағы басты көзқарас – белгілі бір дәуірдің тарихи «рухының» аймақтық және ұлттық ерекшеліктерінің сипаттамаларын түсінетін мәдениеттің жеке нысандарын  зерттеу. Осылайша, И.Тэннің әлемдік ғылымдағы философиялық тұжырымдамасы психологиялық тарихнама және өнер социологиясы деп түсінілген. Қазақстанның киелі географиясын зерттеу контекстісі И.Тэнның әдістемесі ескерткіш/объектіні табиғи ойкумен, тарихта, мәдениетте, дәстүрлерге, өнердің діни нанымына, әдеби және басқа да ескерткіштерге әлемдік және отандық дамудың ерекше кезеңі болып табылатын және нормативтік құбылыстарға айналған ерекше көзқарас ретінде көрсететін әлеуметтік өлшем. Академик, тарих ғылымдарының докторы М.Қ.Қозыбаевтың басшылығымен ҚР ҰҒА тарих және этнология институтының ғалымдары Қазақстанның тарихи ғылымында «далалық» және «көшпелілер» өркениеттерінің ұғымдарын алғаш рет  еңгізген. Тарих ғылымдарының докторы, ҚР ҰҒА академигі Манаш Қабашұлы Қозыбаев (1931-2002) қазақ этносы – «мемлекеттік, державалық, білімнің және мәдениеттің өркениетінің өркендеуіне септігін тигізген Шығыс халқының бірі», - деп айтқан. Қазақ халқының тарихи-мәдени ерекшелігі, қазақтардың этникалық тарихы, қазақ халқының батырлары (Амангелді Иманов, Әліби Жангелдин), кеңестік дәуір (Ұлы Отан соғысы, Қазақ КСР-і КПСС және комсомолы қызметі, кадрлық саясат) саласындағы ең маңызды тарихи мәселелер мен тақырыптар, әдістемелік, тарихнама және Қазақстан тарихын бастапқы зерттеу, 20-шы және 21-ші ғасырлардағы еліміздің тарихи перспективалары, егеменді Қазақстанның болашағы ҚР ҰҒА М.Қозыбаевтың іргелі ғылыми жұмыстарында қарастырылған. Тарихи кезеңдер мен тарихи тұлғалардың оқиғаларын, Қазақстанның прогрессивті дамуына қосқан үлесін, өткен дәуірден бастап қазіргі заманға дейінгі кезеңді бейнелейтін барлық нысандар өткеннің рухани және моральдық реликтерін түсіну тұрғысында, ұлы ғалымның және қоғам қайраткерінің шығармаларында зерттелген және Қазақстан Республикасының әрбір аймағында әртүрлі ескерткіштерде тарихи, мәдени, өркениеттік және елдік сәйкестікті бейнелейтін объектілер бар, олардың зерттелуі егемен мемлекетіміздің киелі географиясының бірыңғай кешенін құру болып табылады. Профессор, «Қайнар» Академиясының Президенті Е.С. Омаров Қазақстан аумағында далалық, өзен, көшпелі, әскери-демократиялық, ауыл шаруашылық, қалалық өркениеттің түрлері болып бірегей қазақ өркениетін қалыптастырған деп санаған. Мәдени ландшафт пен ареал болып табылатын тарихи, мәдени және рухани ескерткіштер Қазақстанның барлық территориясында киелі географияның нақты табиғи объектілерімен бірге сақталған. Географиялық орналасуы, ең бай табиғи байлығы, Ұлы Жібек жолы, бірегей материалдық және рухани мәдениет ерекшелігі қазақ өркениетінің дамуына ықпал еткен. Қазақстан аумағының дала өркениетінің киелі географиясын зерттеуге қазақ этносы тарихындағы, мәдениетіндегі, этносының діни көзқарастарында рухани әлем мен жеке басын бейнелейтін ескерткіштер, символдық және елеулі есте сақтау орындары жатады. Дәстүрлі қазақ мәдениеті, оның рухани реликтілерін құрушылар – тарихи тұлғалар, оның ішінде Қорқыт ата, Арыстанбаб, Әбу Насыр әл-Фараби, Қожа Ахмет Яссауи, Жүсіп Баласағұни, Махмұд Қашғари, Хайдар Дулати, қазақ билері – Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би, батырлар, ағартушылар Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ халқының абыройы мен құрметіне айналған қазақ этносының тәуелсіздігі үшін күрескен Алашордалықтар.

Мемлекетті құру этносының тарихы мен мәдениетіне ортақтастығы

Қазақстанның қасиетті жерлері қазақ этносының тарихы мен мәдениетін көрсететін табиғи, материалдық және рухани (кең мағынада) объектілерді қамтиды. Қазақ этносының тарихы қазіргі қоғамның әлеуметтік санасында, генеалогияда (шежіре), қазақ жерінің тәуелсіздік үшін күресі, қалалардың тарихы, соның ішінде Ұлы Жібек жолында салт-дәстүрлерді, дәстүрлі білімін сақтап, діни ескерткіштер мен рәміздер, рухани бай мұрасы, ұлттық идея және тарихи шындықты шынайы түсінудің терең тамыры бар. Қазақстан Республикасының Президенті, Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Тарих толқынында» атты іргелі еңбегінде: «Қазақ халқы этномәдени бірлестік ретінде өзінің этникалық –ұжымдық жадысында, рулық бөлінісі ретінде сақталған. Әрбір қазақ, оның «Мені» жеке адам жасаған «этнологиялық дедукция» операциясы қазақ халқының алдында тұрған және оның күрделі тарихи тағдырымен туындаған мәжбүрлі қажеттілік болды». Қазақ этносының тарихы мен мәдениетін зерттеу «Өзінің ұлттық «Менің» сақтау», «Қазақ даласы ұлы түрік Элясының бөлігі», «Алаш мұрасы» және қазіргі заман», «Тарих және ұлттық жады» еңбектерінде көрінеді. Қазақ этносының мемлекет қалыптастырушы ретінде этникалық есімі тарихи және мәдени нысандарда көрініс тапқан:

1. жалпы этникалық деңгей ұжымдық естеліктерді көрсетеді,

2. жергілікті этникалық топтардың топтық жадысы,

3. жеке тұлғаның жадысы,

Қазақ этносының тарихи естелігі қоғамның қоғамдық санасында терең тамырға ие, этникалық тарихты іздестіруге және қазіргіні өткенмен салыстыру, жеке және қоғамдық қабылдау мен түсіну арқылы сыну, соның ішінде:

генеалогия (шежіре),

қазақ жерінің тәуелсіздігі үшін күрес,

ұлы Жібек Жолын бойындағы қалалардың тарихы,

сақтау,

әдет-ғұрып, дәстүрлі білім, діни ескерткіштер, рәміздер,

бірегей және бай  рухани мұра,

ұлттық идея,

тарихи шындықты шынайы түсіну.

Философия ғылымдарының докторы, профессор М.С.Сәбит қазақ халқы «исламның үстемдік рөлімен қатар, өткеннен құтыла алмайтын ежелгі ислам дінінің іздері бар және тарихи жадымызды жоғалтпастан, әлемдік күрделі тарихына ие» деп жазады. Адамзат мәдениетін дамытуда халықтың сана-сезімінің рухани, мәдени қалыптасу құрылымында кейбір архетиптік элементтердің сақталуын көздейтін, мирасқорлық пен мұра сәттерін қамтитын өздерінің заңдары бар... Тарихта халық ретінде маңыздымыз... өйткені бізде өз тіліміз, ерекше мәдениетіміз, қайталанбас келбетіміз бар, қазақтарды ерекше халық деп тануды, айқын белгілерге ие болуды біз мақтан тұтуымыз керек деп жазады.  Тарих және мәдени ескерткіштер, мемориалдық кешендер, арнайы ғимараттар Қазақстанның тарихын бейнелейді. Қазақстан Республикасының мемлекеттік тарихы – тұлғалар мен халықтардың іс-шараларға қатысып, мәдениетті қалыптастыра отырып сақтау, қасиетті жерлерге табынуға негізделген. Мәдениет ескерткіштердің арқасында мәдени ескерткіштер мен дәстүрлер жүйесі ретінде тарихи жады, фактілер мен құбылыстарды, ел тарихында оқиғалардың орны мен рөлі туралы хабардар болуына, бұл оқиғаны уақыт пен кеңістікте орналастыруға мүмкіндік беретін объектілерде бекітілген. Тарихи ескерткіштің әлеуметтік-мәдени қызметі:

1.адамның сана-сезіміне азаматтық-патриоттық ықпал ету бойынша қоғамдық функцияларды жүзеге асырады;

2.ескерткіш ұрпақ сабақтастығына ықпал етеді;

3.тарихи дәуір, салт-дәстүр, сол кездегі мәдениет пен табиғи жаратылған нысан, әлеуметтік ақпарат, батырлар бейнесін және т.б. көрсетеді;

Ескерткіштердің әлеуметтік-мәдени маңызы – мемлекеттің, мәдениеттің және ұлттың тарихына араласуы арқылы әрбір адамның іс-әрекеттеріне әсер ететін мағынасы бар әлеуметтік шындықтың көрінісі. Қазақ халқының этникалық тарихында ұлы тарихи тұлғалардың бейнесі, этникалық мәдениетке тән, адамның ерекше және негізгі мәдени ерекшеліктері мен құндылықтар жүйесі бар. Қазақ халқының рухани мәдениетінде мұндай дана адамдар болған (Әл Фараби, Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би, хәкім Абай), әулиелер мен тақуалар (Арыстан баб, Қожа Ахмет  Яссауи), билеушілер (Қарахан, Абылай хан, Есім хан, Қасым хан), батырлар (Райымбек батыр, Қабанбай батыр, Бөгенбай батыр) және тағы басқалары.

Шәкәрім Құдайбердиев өзінің зерттеу жұмысында «Шежіре», «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» қазақ этносының генеалогиясын қайта құрастырған және «түркі халықтарының шығу тегі туралы мәліметі ғылыми тұрғыда ауызша және жазбаша сынға ұшырады». Шәкәрімнің (Мұсылмандық шарты) еңбегінде көшпелі халықтардың тарихы түркі-моңғолдардың шежіре ағаштары арқылы зерттелетінін, әр қазақ жеті атасын, арғы ата-бабаларының есімдерін, жүздегі орнын, тайпа, тайпалардың одағы, халықтың жадында қандай да бір белгі қалдырған есімдері (батырлар, ақындар, билер, билеушілер, хандар және олардың адамгершілігі, қаһармандығы, адалдығы мен абыройын) білу керек. Шәкәрім Құдайбердиев ХХ ғасырда қазақ ұлтының интелигенциясына айналған. Ойшылдың айтуынша, адамның мәні оның ар-ұжданы мен адамгершілігі, өмірінің мәні, гуманим мен әділдігінде қалыптасады. Ар-ұждан мен шынайы сенімі бар адам – шынайы адам. Лайықты өмір бұл адал жұмыс, адал ақыл, таза жүрек. «Ар-ұждан мына формаларда көрініс табады: ұят, ар-намыс, қадір-қасиет, достық, адалдық, жомарттық, мейірімділік. Ар-ұждан жүйесі, көңіл-күй жүйесі мен рухтық жүйе адамның рухани әлемі болып табылады...».

Комментарий

comments powered by HyperComments

Ұқсас материалдар

Әріптестер