ӘЛИХАН БаЙМЕНОВ: ФЕЙСБУК ҚОҒАМДЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ РӨЛІН АТҚАРЫП ЖҮР
— Әлихан мырза, соңғы кезде бұқаралық ақпарат құралдарына бұрынғыдай жиі сұхбат беруді сиреткен тәріздісіз. Бұл қоғам назарынан бойыңызды аулақ ұстау ма?
Біріншіден, менің соңғы 4 жылдағы қызметім, көбінесе, халықаралық кәсіби қарым-қатынасқа байланысты. Астана мемлекеттік қызмет Хабында бұрын 25 мемлекет болса, қазір 40 мемлекет қатысады. Менің шұғылданатын ісім де сол елдердің мемлекеттік қызмет органдарының бір-бірінен үйрену, қарым-қатынас жасау ісіне байланысты болғандықтан, сыртқы жаққа көбірек назар аударуға тура келеді. Екіншіден, БҰҰ жүйесінде қызмет жасағандықтан, олармен келісімшарттың да өз ерекшеліктері бар. Үшіншіден, шынын айтқанда, егер терең мағыналы сұрақтар, терең мағыналы пікір алмасу болып жатса, кейде барар едім, бірақ өзіңмен көңілге тұшымды пікір алмасатын орта болмайтыны екенін білсең, уақыт үнемдейсін. Өткенде бір қызық жағдай болды, бір басылымның журналисі келіп, интервью алды. Ұзақ уақытымды жұмсап, екі сағаттан астам отырдық. Кейін соны, тіпті, тонын теріс айналдырып, өзіне керек жерлерін ғана қалдырған да қалғанын алып тастаған. Ондай да жағдайлар болады.
Ал қазақтың бұқаралық ақпарат кеңістігіне әлі де болса терең интеллектуалдық пікір алмасу жетіспей тұр. Оны бірінші кезекте теледидарға арнап айтуға болады. Біздің, әсіресе, мемлекет тарапынан қаржыландырылатын телеарналар ұлт алдындағы өзекті мәселелерді, тіпті, саясаттандырмай-ақ терең талдауға мүмкіндік беруі керек. Ол сонымен қоса, ұлттың шын мәнсінде пәрменді тәрбие құралы болуы тиіс. Сонда кешегі 9 мамырдағы келеңсіздікке жол берілмес пе еді. Тарихтағы ақтаңдақтар санадағы ақтаңдақтар болып қалыптасады. Ұлт тарихы екінші дүниежүзілік соғыс туралы әлі де ақиқатты білмегендіктен, оған қоса біздің қазіргі мемлекет ретіндегі саясатымыз бен қазақ ұлтының алдындағы мүддесін түсінбегендіктен, біздің қоғамдық сананың әлі дүбаралығынан көпшілік ұлтты бөлшектейтін біреудің жалған ұранына еріп кетіп қалды. Міне, осының барлығы әлі де болса біздің ақпараттық саясаттағы кемшін тұстардан туындайды. «Көш жүре түзеледі» дейді, «үмітсіз шайтан», әлі де ретке келеді деген ойдамын.
«Зерде» қоғамдық қорын құрдыңыз, оған қоса «Темірқазық» интеллектуалды клубын ұйымдастырдыңыз. Ал қазір ондай белсенділік байқалмайды.
- Біріншіден, қоғамдық ұйымдардың әрқайсысының өзінің тарихи миссиясы болады. Жалпы қоғамдық ұйымдар не мемлекет шешуге құлқы жоқ, не болмаса қолы тимей тұрған, не болмаса назары аумай тұрған мәселелерді көтереді. Қоғамдық ұйымдардың мақсаты - өне бойы мемлекеттің орнына жұмыс жасау емес, мемлекетке, қоғамға үлгі көрсетіп, мәселеге түрткі болу. Мысалы, кезіндегі «Ұлытау» қозғалысы сол 89-90 жылдардағы Кеңес дәуірінің өзінде Байқоңырға бағынатын әскерилермен теке-тіресте бола отырып, Жезқазған қаласы жанындағы радиолокациялық станцияны алуға, ракета сынықтарын жинатуға мәжбүрледі. «Ұлытауды» ұлттық қорық қылып жариялауға мұрындық болдық, басқа да шараларды атқардық. Кейін тәуелсіздік алған соң, мемлекет сол шараларды өзі алып кетті. «Невада Семей» ядролық сынақтарға қарсы болды. Оның бастамасы енді бүкіл әлемдік деңгейдегі саясаткерлердің ісі болып жүр. Әлі де болса оқтын-оқтын қоғамдық қолдау қажет. Дегенмен саябырсудың бір себебі – ядролық қарудан бас тарту біздің елімізде мемлекеттік саясатқа айналды. «Зерде» қорының да үлгі ретінде ықпалы мол болды. Тіпті, мен сізге айтайын, «Мәдени мұра» бағдарламасының ішіне шет елдегі ойшылдарды аудару идеясының туындауына да «Зерде» қорының оның алдында Монтескье, Руссо, Попперлерді тұңғыш рет қазақ тіліне аударуы мұрындық болғаны сөзсіз. Олай дейтін себебім, сол кезде мен «Жас Алашқа» алғаш сұхбат беріп, осы істер туралы айтқанымда 2004 жылы Елбасының өзі телефон шалып, осы шаруа дұрыс шаруа екенін, мұны мемлекет тарапынан да қолдау керек екенін айтқан болатын. «Зерденің» атқарар ісі әлі де бар, оны жалғастырамыз деп ойлаймын. «Темірқазықтың» өзі де бір жағынан пікір алмасу мәдениетін қалыптастыруға үлес қосса, екінші жағынан өзекті мәселелерді талқылауды ұйымдастыруға әсері болды.
Өзіңіз байқасаңыз, сол «Темірқазықтан» кейін соған қатысушылардың өздері үлгі алып, «Аманат» бар, басқа бар бірнеше жерде клубтар құрыла бастады. Мен мемлекеттік қызметке ауыстым да, «Темірқазықты» кезінде айналысқан азаматтарға тапсырып кеттім. Бірақ мен оларға бір шарт қойған едім: «Темірқазық» өміршең болуы үшін сіздер оны партияның ісінен аулақ ұстаңыздар деген. Басшылыққа жақын азаматтарға тапсырып кеткенімде «Темірқазық» «Ақ жолдың» аясында емес, бөлек бір бастама болған деп айттым. Олар өкінішке қарай үнемдеу үшін бе, оны «Ақ жолдың» офисінде өткізе бастады. Белгілі бір саяси күш әрдайым жалпы ұлттық дүниеден гөрі тарлау ғой, бірте-бірте ол саясаттанғаннан кейін бе, жабылып қалды. «Темірқазықты» қайта жандандыру жөнінде өткенде бір-екі азаматтармен сөйлестік. Әлі де қажет екенін қазір сезініп келемін.
Сонымен қатар адам жасының ерекшелігін ескеру керек. Мен белсенді қоғамдық жұмысты 30 жасымда бастадым. Оның арасында мемлекеттік қызметте де істедім. Егер сенің бастаған ісіңді өзіңнен кейінгі толқын алып кетіп жүрсе, бұл тамаша. Партияны да келер буын өкілдері басқарып келе жатыр, мен қатардағы мүше болып қалдым. Бұл да үлгі. Өзің басқарған ұйымның ішінде кейін қатардағы мүше болып қала білу – бұл да біздің қоғамдық саяси мәдениетімізге қажет үлгі. Сол себептен осы жылдардағы жиған-терген кәсіби бағыттағы біліміме байланысты менің қазіргі бастамаларым қазаққа ұлт ретінде, жалпы алғанда посткеңестік қоғамдарға мемлекеттік басқару мен мемлекеттік қызмет саласындағы білім жетіспегеннен туындайды. Бұл істе бізде тәжірибе алда келе жатыр, ғылым-білім саласы дамымыған. Мен осы мәселеге көбірек назар аударудамын. Қазір ағылшын тілінде, қазақ тілінде, орыс тілінде үш тілде кітап дайындап жатырмыз.

Ғылым саласы деп айтып қалдыңыз, әуел бұрын ғылымның жан рахатын сезінген адам ретінде шенеуніктік жолда ғалымдық дарыным мен әлеуетімді құрбан еттім деген өкініш мазаламай ма?
- Біріншіден, егер біз тәуелсіз мемлекет болмасақ, мен мемлекеттік қызметте болмас едім. Себебі мен коммунистік партияның мүшесі болған жоқпын, мен, керсінше, сол коммунистік идеяларға қарсы болдым. Оған менің әкемнің де өмірі әсер еткен шығар. Менің нағашы әкем де қуғын-сүргінге ұшыраған, өз әкем екі рет қуғын-сүргінге ұшыраған. Өмірінің соңғы жылдары 100 адамнан тұратын бір мешітті тіркеу үшін күресті. Бақытына орай сол 4 жылдан кейін 1982 жылы мешітті тіркетті. Сондықтан өмірінің соңғы 2 жылында өзін бақытты сезінді деп ойлаймын. Менің атымды қойғанда да ол кісілер сол ұлы Әлиханды біліп қойғаны анық. Құлағымызға айтатын, сонда біз таң қалатынбыз неге сондай ұлы адамдардың атын ашық айтуға болмайды деп. Соның барлығы әсер еткені сөзсіз. Сондықтан мен егер сол жүйе қала бергенде мемлекеттік қызметкер болмас едім.
Екіншіден, мемлекеттік қызметке ауысуымның өзі қоғамдық жұмысқа байланысты болды. Сол 1989 жылы біз «Ұлытау» қозғалысын құрғаннан соң, ол Жезқазған, Ұлытау өңірінде өте жоғарғы қолдауға ие болды. Совет үкіметінде тұңғыш және жалғыз еркін сайлау болғанда 90 жылы мені өзіміздің институт Облыстық кеңеске ұсынды. Сонда ең үлкен ерлік жасаған – менің ұстазым марқұм Ғабидолла Жәкенов деген кісі еді. Ол кісі партия комитетінің хатшысы, біздің кафедраның меңгерушісі болатын. Ал мен қатардағы мұғаліммін. Ұжымнан бір адамды Облыстық кеңеске кандиаттыққа ұсыну керек болып, жастар мені ұсынды, партия өкілдері ол кісіні ұсынды. Ол шақ әлі коммунистік партияның билік құрып тұрған кезі. Сонда жаңағы Ғабидолла Жәкенов марқұм ұстазымыз жиналыста:
– Мен сеземін, менен гөрі осы қоғамдық жұмысқа мына болашағы бар Әлихан лайық. Сондықтан мен өз кандидатурамды аламын, – деді. Сөйтіп ұжымдық шешіммен мені ұсынды. Сонда менің жасым отызда. Кейін кафедраға келсем, қалалық Партия хатшысы оған коммунист ретінде ұрысып жатыр екен:
«Сен не, қайдағы партияда жоқ бейресмиге (ол уақытта бізде «бейресми» деп атайтын – Ә.Б.) жолыңды бердің», – деп. Сөйтіп мен депутат болдым. Содан соң тұрақты комиссияның құрамына ендім. Тәуелсіздік алғаннан кейін 2 айдан соң деканның орынбасары болып жүрген жерімнен мені әкімнің орынбасарлығына шақырды. Сондықтан мен сатылап келген жоқпын, бірден облыс әкімінің орынбасары болдым. Ал тәуелсіз мемлекет болған соң, оған қызмет жасау мен үшін ғылымнан жоғары болды. Ғылымның өзі ел дамуына қызмет жасауына жағдай болу үшін билік дұрыс болуы керек. Екінші бір жағынан, ғылыми және педагогикалық жұмысымның әсері әрдайым болып тұрды.
Мұның бір мысалы, мен сол Жезқазғанда жүргенде қазір «Қазақмыс» болып кеткен сол кездегі Жезқазған түрлі-түсті метал комбинатының басшысы Урумов деген ақсақалға жолығып: «Сіздер әрбір келген адамдарға кейде көмек көрсетесіздер, бірақ сіз облыста қай салаға әлеуметтік көмек қажет екенін нақты білмейсіз. Мен әлеуметтік саладанмын. Сондықтан былай келісейік: сіз көмектің бәрін қорға аударасыз, қорды сіздің өкілдермен бірге басқарамыз»,– деп түсіндірдім. Сөйтіп, «Ғылым-білім, мәдениетті дамыту қорын» құрдық. Бұл республикада бірінші болған дүние. Сол қордың есебінен Жезқазғанда тұңғыш тәуелсіз «АСУ» деген газет аштық. «Адам, сана, уақыт» деген. Ол «АСУ-дың» ерекшелігі: мен облыс әкімінің орынбасары болып отырсам да, «АСУ» мақалаларында біздің әкімшілікті де сынайтын. Содан обылыс әкімі Юрченко деген басшымыз орынбасарларымен отырған бір жиналыста мені мінеп: «Міне, біз өзіміз басқарып отырған газетке өзімізді сынатамыз» – деді. Сонда мен: «Біз сонда елдің пікірін қалай білеміз», – дедім. Сол қор «АСУ-ды» шығарып, содан соң жас, дарынды, өнер, ғылым, білім саласындағы азаматтарға стипендия тағайындадық. Қыдырәлі Болмановтың ең бірінші клипін сол қор шығаруға көмектесті. Қор біраз жұмыс атқарған болатын. Ол кезең театрға, университетке, мектептерге қиын заман еді ғой. Сол кезде біз олардың материалдық базасын нығайтуға, ондағы адамдарды ынталандыруға қордың есебінен бюджеттен тыс көмектесіп отырдық. Жезқазғандағы «Еңбек» деген футбол клубына көмектестік. Сол жаңағы комбинаттың басшысымен келісіп отырып, оларға акционерлік қоғам құрып бердік. Осындай жұмыстар атқарып жүргенде және одан кейін де ғылыми жұмыстың әсері әрдайым болып тұрды. Себебі ғылымның, әсіресе, техникалық, жаратылыстану ғылымдарының бір жақсы жері - мәселені талдау тәсілдерін үйретеді. Әмбебап талдау методологиясы болады ғой, соның пайдасын кейін қай деңгейде жұмыс жасасам да мен өзім көрдім. Ал ұстаздық, ғылыми жұмыс маған әрдайым тартымды. Егер ұсыныстар болса университеттерге барып жастарға дәріс оқудан ешқашан қашпаймын. Қазір де сол бағытта көбірек назар аударсам ба деген ой бар. Себебі мына мемлекеттік қызметте жүргенде сол ғылыми деңгейде талдаудың арқасында мемлекеттік қызметті ұйымдастырудағы кемшіліктерді көресің, соны түзеуді келер буын мемлекеттік қызметкерлер білсе екен дейсің. Алла қаласа, биыл жаңағы айтқан кітаптарды шығару жоспарда бар.
Мемлекеттік қызметте қабілет-қарымыңызды толық игере алдыңыз ба?
- Мемлекеттік қызметке, біріншіден, біздің ұлттық мәдениетіміз де, дәстүріміз де, сосын қалыптасқан саяси жүйе де өзінің әсерін тигізеді. Бұл мәселенің екі ұшы бар: бір жағынан, орталықтандырған, шоғырланған билік ол, әсіресе, 90-жылдары елдің ішкі бірлігі мен мемлекеттің тұтастығын қамтамасыз етуде қажет болды. Енді заман өзгерді қазір бірте-бірте барлық деңгейдегі шенеунік болсын, іскер адам болсын, қоғам қайраткері, ғалым барлығын да өз әлеуетін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін жүйеге ауысуымыз керек. Мысалы, бізде экономикада мемлекеттің үлесі көп деп айтады. Иә, көп. Бұл анау қиын-қыстау сәтте қажет болды, ал енді қазір ол тежеу болып отыр. Қарасаңыз, қазір осыдан 20 жыл бұрынғы бизнес жетекшілері мен қазіргі
бизнес жетекшілерінің не айырмашылығы бар? Мемлекеттің ол кезде бюджеттік мүмкіндігі аз болғандықтан олар өз бетімен әріптес, өз бетімен халықтың қажетін өтейтін орын іздеп, соған
байланысты өздері жетекші болды. Қазір барлығы мемлекеттік сатып алу, мемлекеттік инвестиция, ұлттық компаниялар мен мемлекеттік органдар айналасында жүретін бизнесмендер ғана қалып қалды. Бұл біздің бизнес әлеуетімізді төмендетті. Егер біздің мықты деген 100 бизнесменнің ішінен шикізат, мұнай-газ саласына және мемлекеттік сатып алу, мемлекеттік жекешелендіру, мемлекеттік инвестицияға қатыспайтын, сондай-ақ ұлттық компанияларда жұмыс істемейтіндерін алып тастаса, онда ешкім қалмай қалады. Ал 20 жыл бұрын олай емес-тұғын. Сондықтан мемлекет өзі саналы түрде экономикада да, саясаттада, мәдениетте де, ғылымда да әділ бәсекелестік қалыптастыру арқылы баршаның әлеуетін жүзеге асыруға жағдай туғызуы керек. Бізде әлі де болса ол әлеуетті толық пайдаланып отыр деп айту қиын. Ол енді таяу арада мемлекеттік саясаттың басымдылығының бірі болады деп ойлаймын.
Кадр деген мәселеден туындайды, өзіңіз басшылық жасаған кезде мемлекеттік қызмет саласында айтарлықтай реформалар жүрді. Бұрынғыдай аға-көке, таныс-тамырдың емес, қабілет-қарымның арқасында сатылай өсу, біртіндеп өрлеу заңмен бекітілді. Бірақ таяуда вице-министрі лауазымына 33 жастағы тұлғаның тағайындалуы ел арасында түсінбестік тудырғандай. Әсіресе, қызметтік карьерасына үңілген жұрт оның университет бітірместен республикамыздағы ірі ұлттық компанияда қызмет істеуінің байыбына бара алар емес. Бұл өзіңіз қабылдатуға мұрындық болған кадр мәселесі туралы заңымыздың өлшеміне қаншалықты сай келеді?
- Бұның екі жағы бар. Біріншіден, мен қазір тура сол бағытта халықаралық кітаптың бір тарауын жазу үстіндемін. Сонда тағы да көзім жеткені, заң және құжат тұрғысынан алғанда Қазақстанның мемлекеттік қызметі – қазір озық деңгейдегілердің бірі. Себебі Балтық елдерін алмағанда біз бұрынғы 12 кеңестік елдің ішінде 1999 жылы бірінші рет міндетті конкурсты еңгіздік, бірінші рет саяси-әкімшілік деп бөлдік, бірінші рет арнайы агенттік құрдық. Шынын айту керек, сол реформаларды көрші елдердің көбісі терең зерттеп, біздің заңнаманы пайдаланып, өздерінің заңдарын жасады. Сол конкурстарды енгізгеннен кейін, бұрынғы жүйеде мемлекеттік қызметке келе алмайтын мыңдаған жастар мемлекеттік қызметке кірді. Себебі 1999 жылға дейін жастар, тіпті, ол жерде бос орындар бар екенін білмейтін де еді. Өйткені конкурс жарияланбаса, бос орын бар екенін білмейді ғой. Ал конституцияда тең құқығы бар делінген. Яғни конституцияны жүзеге асырудың жолы – ашық конкурс. Бірақ әр мемлекеттік органның басшысы үйреншікті әдетпен өзімбілемдікке салып, конкурстың нәтижесіне ықпал етуге тырысады. Бұл бір жағынан олардың ұлт алдындағы, мемлекет алдындағы жауапкершілігін сезінбегендігінен. Екіншіден, олар ескі тәсілмен, өзі алып келген адаммен ғана жұмыс жасағысы келеді. Ал олай болмайды ғой, өйткені ол, әуелі, өзінің жеке меншік компаниясы емес, оның үстіне ондағы жұмыс жасап жүрген адамдар белгілі бір деңгейде тәжірибе жинақтаған мамандар. Сондықтан бұл қайшылық сол қарсылықтан туындады. 1999 жылы мен агентіктің төрағасы болғанда маған бір облыстың әкімі хабарласып: «Менің көмекшіме конституцияны білудің не қажеті бар?» – деген сұрақ қойды. Әрине, қазір ешқандай облыс әкімі олай деп айтпайды. Бірақ бәрібір ана «А» корпусында 57 аудан әкімі құлап қалған кезде олардың басшыларының біразы наразы болғаны сөзсіз. «А» корпусы туралы заңнаманы да біздің біраз көршілеріміз өздерінің жүйелерін жетілдіруге пайдалануда. Ал енді қазір қарасам, соңғы жылдары сол «А» корпусына деген талапты жеңілдетіп жіберіпті. Қазір орынбасар болып жұмыс жасағандар ұлттық комиссиядан алдын-ала өтпей-ақ бола салуы мүмкін екен. Бұдан басқа да жеңілдеу жолдарын қарастыра бастапты. Заңнамада саңылаулар кеңейген.
Екінші жағынан, саяси лауазым дегендер бар. Саяси лауазымдар ол – министрлер, олардың орынбасарлары, облыс әкімдерінің орынбасарлары және облыс орталықтарының әкімдері. Әлемдік тәжірибеде саяси лауазымға не жасы бойынша, не білімі бойынша ешқандай біліктілік талабы қойылмайды. Сондықтан осыдан 2-3 жыл бұрын 27 жасар жігіт Австрияның сыртқы істер министрі болып тағайындалды.
Себебі жеңген партия оған сеніп отыр. Саяси лауазымдарды тағайындаудағы ең басты критерий ол – сенім. Оны тағайындайтын үкімет басшысы мен мемлекет басшысы сол адамға сене ме болды, тағайындайды. Бірақ, ондай жүйеге келу үшін біз әрі қарай саяси және әкімшілік қызметтің арасын ашуымыз керек. Дамыған елдердегі саяси қызметшілердің негізгі мақсаты не? Ол – өзі басқаратын салаға халықтың қолдауын қамтамасыз ету. Яғни оның бірінші жұмысы – халықпен жұмыс. Ал бізде олар айналып келіп министірліктің ішкі жұмысына, әкімшіліктің ішкі жұмысына араласа бергісі келеді. Себебі ол пенделік тұрғыдан тиімді. Тиын-тебен түседі, сатып алуға араласады, адам тағайындауға араласады, инвестицияны бөлуге араласады. Ал дамыған елдер тәжірибесі көрсеткендей, саяси лауазымдағылардың жұмысы – халықтың қолдауын қамтамасыз ету. Ана жылы Әсет Исекешевпен бір хат алмасып отырып, мен айттым: «Астана тұрғыны ретінде мен сізді білемін, сосын кейбір департамент басшыларын білемін. Ал сіздің орынбасарларыңыз бар ма, жоқ па маған тұрғын ретінде түсініксіз». – деп. Себебі олардың бірінші мақсаты өзі басқаратын салада қоғамның қолдауын қамтамасыз ету, халыққа түсіндіру болуға тиіс. 1997 жылдың өзінде Президент «Қазақстан 2030» стратегиясында: «Министр орынбасарлары, әкім орынбасарлары басқарма, департаменттерді бөліп алуға тиіс емес, олар министрлік, әкімшілік стратегиясының маңызды бір бағытын басқаруға тиіс»,– деп айтқан. Бізде әлі де кейбір министрліктерде департаментті орынбасарлары арасында бөліп беру бар. Яғни саяси, стратегиялық менеджмент емес, операциялық менеджментке бейімделген. Ол не деген сөз? Ол – күнделікті күйбең тірлікке итермелеу деген сөз. Міне, біз ары қарай осыларды ажыратуымыз керек. Министрліктер де жауапты хатшы лауазымы енгізілді. Енді министрліктің ішіндегі құқықтық, қаржылық, кадрлық жұмыстың барлығын тұтасынан жауапты хатшыға беру керек. Не министр, не министрдің орынбасарлары оған араласпауы керек. Мысалы, Канадада біздің жауапты хатшы секілді лауазым иесі министрден жоғары айлық алады. Неге? Себебі министрлік шешімдерінің заңдылығына құқықтық тұрғыдан сол жауап береді. Ол заңды тұлға ретінде басқарады. Ал министр – саяси тұлға. Ол қоғамның қолдауына қол жеткізеді, содан соң парламенттің қолдауын қамтамасыз етеді, бюджетті өткізеді. Сондықтан осы жері бізде әлі жетілдірілмегендіктен, кейде министр, әкімнің орынбасарлары мен жауапты хатшыға қойылатын талаптың екі ортасы әлі ажырамай отыр. Осыдан жаңағыдай шешімдер туындауы мүмкін.
Сөз арасында Канаданың, Батыс Еуропаның тәжірибесін айтып отырсыз. Сол батыстың демократиялық елдерінде өз саласында орын алған олқылықтар мен жіберген қателіктеріне байланысты лауазымды басшылар ерікті түрде отставкаға кетіп жатады. Сол арқылы олар ел алдындағы азаматтық ар-намысын да қорғап қалатын тәрізді. Ал біздің елде кемшіліктер кездесіп жатады. Бірақ соған қарамастан «мен бұл қызметке лайық емеспін, өз міндетімді тиісті деңгейде атқара алмадым» деп өзі сұранып, орын босатқан шенеунікті көрмейсіз. Бұл құблысты қалай бағалар едіңіз?
- Лауазымнан отставкаға кетудің бірнеше себептері болуы мүмкін. Мысалы, өзі атқара алмаймын деп кетуі, не болмаса бір келеңсіз жағдай, заң бұзушылықпен немесе қалыптасқан саяси ахуалға орай кетуі мүмкін. Мен өз басымнан өткіздім ондай жағдайды. 2001 жылы қарашада бірнеше жастар үкіметтен өз еркімізбен кеттік. Қырықтағы жігіттерміз ғой сол кезде. Әділетін айту керек, 10 жылдан соң агенттік төрағасы болып тұрған кезде кездесуде Президент айтты: «Баяғыда ағылшындар айтушы еді: «Отызында либерал бола алмағандардың жүрегі жоқ, қырқында консерватор бола алмағандардың санасы мен миы жоқ!» – деп. Сендер сол кезде айтпағанда қашан айтатын едіңдер?!» – деп сол кездегі біздің қадамымызды түсінетінін жеткізді. Екіншіден, мен бір рет ұсынылып, сайланайын деп тұрған лауазымнан бас тартқан кезім болған. 1992-нің аяғы 1993-тің басында бізде облыстық кеңестің төрағасы басқа жұмысқа ауысты да, мені біраз жастар төрағалыққа ұсынды. Одан басқа да екі-үш адам ұсынылды. Мен облыс әкімінің орынбасарымын және облыстық кеңестің депутатымын. Сол кезде депутаттардың ішінде Әлімхан Ермектің күйеу баласы болып келетін Қалкен Мәкенбаев деген марқұм ақсақал бар еді. «Әлихан, бұл сен таласатын биік емес, сенің биігің алда, басқа жақта, республикалық деңгейде. Мына жерде қайтесің», – деп ақылын айтты. Содан облыс әкімі «алма» деп тұрса да, мен өзім кандидатурамды алып тастадым. Үшінші ұқсас жағдай
2003 жылы болды. «Ақ жолда» жүргенімде, ашығын айту керек, маған қайтадан келіп министрлік басқару ұсынылды. Бірақ сонда «Ақ жолдағы» президиум мүшелері мен басқа теңтөрағалар: «Бүкіл ұйымдастыру, кадр жұмысы сенің айналаңда. Сен кетсең, партияның жұмысы ақсайды, біз оны алып жүре алмаймыз»,– деді. Себебі менен басқа теңтөрағалардыңқарапайым халықпен, партияның төменгі буындарыменбайланысы аз еді. Сондықтан «қал» дегесін, мен қалдым. Ал соңғысы – 2014-те екі агенттік қосылған кезде орынбасар болып қалу ұсынылды. Бірақ мен одан бас тарттым.
Ал енді жаңағы айтылған ахуалға келсек, Ресейдің құрамына толық кірген 100 жылдай уақытта біз Ресей патшасының қол астында, 70 жылдан астам Кеңес үкіметінің қармағында болдық. Сол екі жүйенің қалыптастырған құндылығының бірі –лауазым тым жоғары бағаланады. Ал дамыған елдерде олай емес. Қазақтың бұрынғы тарихында да олай емес. Тағы бір себебі – патша дәуірі, кеңес дәуірі және сол кездерде қалыптасқан құндылықтардың әсерінен мына нарықтық экономикада билік пен байлық ұштасып кетті. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би ең бай адамдар болған жоқ. Сол кездегі биліктегілер де ең байы болған жоқ. Ал неге екі жақ бір-біріне тәуелді болды? Себебі байлық би-төрелерде емес, сол іспен айналысқандар да, мал жиғандар да болды. Ал патшалық Ресейдің, Кеңес үкіметінің жасаған бір ісі – ең дәулетті, тұрмысы жақсылар билік өкілдері болды.
Яғни билері ең бай болып табылатын қоғам – ол құндылықтары шайылған, теріс құндылықтар қалыптасқан қоғам. Ал енді біздегі жаңағы айтқан жайт соның салдарынан. Нарықтық экономиканың мүмкіндіктері, жекешелендіру, мемлекеттік инвестициялар пайда болған соң, лауазым құндылығы одан сайын артты да, бізде атқарушы биліктегілер, билеріміз бизнесмендерімізге қарағанда бай бола бастады. Ал бұл жағдай лауазым құндылығын одан әрі көтерді. Патша, кеңес жүйелерінде лауазымнан біреу алынып тасталса, ол жалпы қоғамнан аластатылғандай, ақыр заман орнаған секілді сезім қалыптастырды. Сол сарқыншақ бізде әлі бар. Былай қарасаң, кейбір азаматтар лауазымсыз өзінің өмірін елестете алмайтын секілді. Бұл біздің қоғамымыз бен мемлекетіміздің қызылша ауруы секілді балаларға тән ауруының бір түрі деп ойлаймын. Мұның жолы – нарықтық экономиканы, демократияны еркін дамытып, әділ бәсекелестік қалыптастыру. Содан соң лауазым емес, білім, адалдық, еңбек, білік құнды болып табылатын қоғамның өзін қалыптастыру керек. Ана жылы бір шығармашылық кәсіптің иесі келіп мұңын шағады: «Осыдан 10 шақты жыл бұрын кеш өткізіп едік, облыс әкімі келмеді» – деп. Мен ол кездегі сол облыстың әкімін білетінмін, ол өзі қазақша кітап оқымайтын жігіт. Сосын мен айттым: «Аға, ол енді сіздің кітабыңызды оқымайды, оның келгенінен сіз не ұтасыз?», – деп. Бұл да қалған сарқыншақ. Мынадай бір қызық жағдайды басымнан өткердім. Жезқазғанда өте талантты режиссер Жанат Хаджиев деген азамат болды. Керемет режиссер. «Қыз Жібекті» қалай қойды.
1992 жылдың күзі еді. Мен облыс әкімінің орынбасарымын. Өзі орысша сөйлейтіні бар, Жәкен бір күні звондайды:
- Әлеке, на следующей неделе генеральная репетиция.
- Иә, Жәке, не болды?
- Ну, раньше секретерь обкома приходил.
Ана жүйені аңсау ғой. Сосын мен айттым:

- Жәке, сіз ГИТИС бітірдіңіз, сіздің актерларыңыздың көбісі ГИТИС бітірген, басқа шет елдің жоғары оқу орындарын бітіргендер. Сахнаның суретшісі ол да үлкен суретші, басқалары да маман. Мен инженермін, ғылым кандидатымын. Бірақ осы сахна өнеріне қатысым жоқ, мен сіздерге барып не деп айтуым керек? «Анау актердың күлкісі дұрыс емес, сөзі дұрыс емес» деп айтуым керек пе? Мен неге өзіме ондай құзырет алуым керек?
- Раньше секретари же...
- Енді ол кезде идеологиялық цензура. Сталиннен қалған дүние. Енді оның уәжін ешкім жоққа шығармайды, «Е, анауың былай еді ғой» деп айтады. Содан хатшылар да солай болады.... Мен спектакілге көрермен ретінде келемін, кейін өз пікірімді айтамын.
1992 жылда облыстық газетке келдім. Маған ұнамағаны тәуелсіздік алғанымызға 8 ай болды, бірақ редактордың артында Лениннің суреті тұр... Кездесу өтіп жатыр. Бәрі де мен сыйлайтын, бала кезден мақалаларын, өлеңдерін оқып жүрген ақын, жазушы ағаларымыз. Редактор үлкен кісі еді, аяғында айтты:
- Бұрын обкомның хатшысы газеттің әрбір саны шыққанда оқып, бізге хабарласатын еді: «мына мақалаң жақсы жазылған, мынау мақалаң теріс жазылған, мынаны мақта, мынаны сына»..
Менің жанымда әкімшіліктің бөлім меңгерушіміз отырған болатын, сосын мен сұрадым:
- Қуат Айыпбекұлы, біздің бөлімде қанша адам жұмыс жасайды?
- 7 адам.
- Редакцияда қанша адам жұмыс жасайды?
- 45 адам, оның 25-і журналист.
- Сәке, онда мен ұсыныс жасайын облыс әкіміне: сіздің редакциядағы 5-6 адамды қысқартып, біздің бөлімге ауыстырайық деп. Содан күнде айтып тұрамын: нені жазу керек, қалай жазу керек деп.
Міне, мемлекет пен қоғамның арасындағы қарым-қатынастың өзгеріп кетуі. Бұл бәріміздің тарапымыздан жүйелі түрде жұмысты қажет етеді.
Әлеуметтік желіні пайдаланасыз. Фейсбукте аккаунтыңыз бар. Егер байқасаңыз, шет елде әлеуметтік желі өзара көңіл-күй бөлісетін алаң ретінде көбірек қабылданады. Ал бізде қағажу көрген жұрттың құсасы мен зар-зыпыранын айтатын алаңға айналған секілді. Халықтың мұң-мұқтажын тиісті органдарға емес, әлеуметтік желіде көбірек бөлісуін қалай түсінуге болады?
- Кезінде Біржан салдың сөзі деп айтады ғой: «Тыңдаушы орындаушыдан екі есе жоғары болуы керек!» деп. Адам өзін тыңдай білген жерге ұмтылады ғой. Өзінің бойындағысын айтса, біреу тыңдайды. Фейсбукка салған соң, сол оқырмандардың ішінде біреуі болмаса, біреуі жауап жазады, ойымен бөліседі, бағасын береді, шешу жолын айтады. Соның ішінен, тіпті, кейбір қоғамдық белсенділер сол мәселені шешуге көмектесіп те жатады. Яғни бұл әлі де болса қоғамның мұң-мұқтажын ескеруде мемлекеттік органдардың бұқарамен жұмыс жасайтын бөлімдерінде жүйелі жұмыс жетіспей жатыр деген сөз. Екіншіден, алдында айттым ғой, саяси мемлекеттік қызметшілердің негізгі жұмысы, оның миссиясының толық анықталмағандығының да әсері бар. Өткенде Фейсбук өзінің саясатына бір өзгеріс енгізді. Сонда Цукерберг басында бұл өмірдегі болған сәттерімен, суреттерімен бөлісетін желі еді дегендей жазды ғой. Ал мен ойлаймын Фейсбуктің дамыған елдердегі және дамып келе жатқан қоғамдағы орны бөлек. Дамып келе жатқан қоғамдарда, әлі де сапалы, еркін бұқаралық ақпарат құралдары жетіспейтін қоғамда ол сол кемшін тұсты толықтырып тұр. Адамдар ойын еркін жазатын алаң ретінде пайдаланады. Қажет болса, әлеуметтік желілер қоғамдық қозғалыстың да рөлін атқаруда. Иә, кейбір мемлекеттік органдарға сол фейсбуктағы мәселеге, мысалы, Астананың әкімі секілді азаматтар жауап беріп, шешімдер қабылдауда. Ол одан ұтады. Жалпы көріп-білгені, білімі бар азаматтардың барлығына бір ортақ парыз – ағарту жұмысы. Сондықтан менің өзім фейсбукта тым көп пост жазбағаныммен, біздің қоғамға керек-ау деген басқа көздерден алған материалдарды қоюға тырысамын. Сол арқылы қазақ қоғамының ағартуына үлес қоссам деп ойлаймын. Себебі мен оқитын көздерді олар оқымауы мүмкін. Ол ақпарат сол арқылы таралып жатады. Сонан соң менің өзімнің ұстанымым бар-ақиқатты ышқынып айту міндет емес. Мәселені ашынып айтуға жеткізбеуге тырысу керек.
Кезінде Фазиль Искандерден сұраған екен: «Ақыл мен кемеңгерліктің айырмашылығын ашшы», – деп. Сонда ол «Кролики и удавы» деген кітабында бір кейіпкерге былай айтқызады: «Ақыл деген – менің ойымша бір нәрсені дұрыс шеше білу, кемеңгерлік, данышпандық деген – сол мәселені шеше отырып, басқа жаққа зияның тиіп кетпеу». Сол секілді біз кейде тәк-тәкпен өзімізді тежеп жүрген ұлтпыз ғой.
Мысалы, тіл мәселесінде қатты басып жіберсек,
елдің ішкі мәселесіне әсер етіп кете ме деген ой түйсікте тұрады.
Оның екінші жағы жаңағы ашынуға алып келуі мүмкін. Тәк-тәкпен жүріп 9 мамырдағы келеңсіздікке жол беріп жатырмыз. Сондықтан да ұлттың ішкі бірлігін, ағаруын қамтамасыз ететін, былайша айтқанда, көзі ашықтың көкірегін оятатын, көкірегі ояудың көзін ашатын шаралар керек. Әлеуметтік желі соған жұмыс жасай алады. Мен бір-екі интервьюде айтқанмын, біздегі үлкен мәселе – көкірегі ояудың көзі ашылмаған, көзі ашықтың көкірегі оянбаған. Мысалы, кезінде паспорттан этникалық тегін алып тастау қазаққа керек еді. Себебі соған қарсы болған азаматтардың өздері «Қазақстанда жалғыз ұлт тұрады, ол – қазақ ұлты» деп айтады. Ал енді үш шүршіт болса, сен шүршітсің деп біз соған өзіміз мәжбүрлеп жазғызып отырмыз. 10 жыл бұрын соны көтергенде, мен бұған басқа ұлттар қарсы болса түсінер едім, Бірақ өзіміздің қазақ қарсы болғанын мен түсінбедім деп бастамашыларға айттым. Олар маған жасаған өтініші, осыны теледидардан айтпаңызшы деп еді. Қазір ойлансам, ол бізге керек. Өткені сонда ғана Жириновскийлер айта алмайды мына жақта менің бәленшем бар деп. Паспорт ешкімнің этникалық тегін анықтайтын құжат емес, паспорт деген осы мемлекетпен сенің ерекше қарым-қатынасың бар деген сөз. Осы мемлекеттің алдында сенің ерекше міндетің бар, осы мемлекеттің ішінде сенің басқаларда жоқ ерекше құқығың бар, осы мемлекеттің саған ерекше билігі бар деген сөз. Паспорт – соны ғана көрсететін құжат. Мысалы, мен Әлихан Мұхамедияұлы Байменовпын ба, мен Қазақстанның азаматымын, мені осылай ғана таныңдар. Бүкіл әлемде ұлт пен азамат деген бір сөз. «Nationality» деп жазғанда ол сол елдің азаматы дегенді білдіреді. Мысалы, Түркияда, өзіңіз білесіз, паспорттан ұлтты алып тастауға курдтер қарсы болады. Себебі олар солай курд деп жазылғысы келеді. Ал енді түріктер алып тастасын дейді. Себебі онда Түркия деп тұр. Мысалы, латын қарпіне көшуге оның біздің идеологиялық болсын, отарсыздану болсын, технологиялық тұрғыдан барлығына қажет екенін түсінбейтіндер бар. Бірақ олар былай қарасаң, өздерін ұлтшылмын деп есептейді. Яғни ұлтшылдық деген ұран ғана емес, ол – ұлттың мүддесін терең түсіне білу. Ал анау жеңіл ұранға еріп кету оңай. Сондықтан әлеуметтік желілердегі пікір алмасу мәдениеті, пікірталас мәдениеті, өзекті мәселелерді көтеру орынды. Ол қазіргі деңгейде біздің ұлтымыз үшін қажеттілік. Ал әлеуметтік желілер, шынтуайтқа келгенде, қоғамның белсенді бөлігінің ортақ бұқаралық ақпарат құралына айналып тұр. Яғни басқа БАҚ сол қажеттілікті өтей алмай тұр.

45 жасыма дейін спортпен жүйелі түрде айналыстым. Онда да футболды ұнаттым деген екенсіз бір сұхбатыңызда. Жалпы алаңда қай позицияда ойнайсыз, қорғаушысыз ба, әлде шабуылшысыз ба?
- Бала кезімде бокспен айналыстым. Футболды көп ойнадым. Көбінесе, орталық жартылай қорғаушы болдым. Яғни Үкімет командасында да, студент кезімде де плеймейкер болдым.
Өйткені бала кезімнен гол соғуды ғана емес, пас бергенді де жақсы көретінмін. Пас беріп, сол сенің пасыңнан біреу гол соғып жатса, содан да ләззат алуға болады.
Саяси қызметті де футбол алаңына теңесек, өз пікіріңізде сіз қай позицияда ойнадыңыз?
- Мен қазір сол өзімді жартылай қорғаушы позициясына жақынмын деп ойлаймын. Себебі ағарту жұмысы, жаңа салаларды, жаңа бағыттарды ашу – менің негізгі жолым. Осыған дейін 10-нан астам жаңа ұйым ашқан екенмін. Мұның ішінде мемлекеттігі бар, жаңағы айтқан ұйым-қозғалыстар бар, партия да бар, мемлекеттік қызмет агенттері де бар, оның ішінде «Әлеуметтік қорғау қоры», «Жұмысшыларды міндетті сақтандыру қоры» секілді жаңа жүйелер де бар екен. Менің ойымша, плеймейкердің де ерекшелігі - жасампаздықта. Сондықтан өзімді осы позицияға жақынмын деп есептеймін. Қазіргі жұмысымның бір жақсы жері – бұл жерде билік аз. Бірақ ізденіске, шығармашылыққа көп
мүмкіндік бар. Сосын 40 елдің өкілдерінің барлығын байланыстырып, бір команда жасау, өзара әріптестік орнату – бұл да плеймейкерлікке келеді.
Таяуда бір кітапта осыны жаздым – мемлекеттік басқару мен футболдың ұқсас жерлері бар. Барлық адам бұл екі затты білемін деп ойлайды. Футбол - бүкіл әлемдік ерекше феномен. Оны қазір тек жалаң спорт деп те атауға болмайды. Өйткені ойлап қарасаң, әлемдегі футбол чемпионатына тең келер ешқандай оқиға жоқ. Не саясатта, не спортта, не мәдениетте басқа оған тең келер құбылыс жоқ. Бір сәтте 3 млрд адамның назарын аударады. Тіпті, олимпиадалық ойындардың қандай да бір спорт түрлері де ондай деңгейде емес. Мемлекеттік басқаруда да барлығы бірдей өз еліне назар аударып отырады. Бірақ екеуін де білеміз деп ойлайды.

10-нан астам ұйымның құрылуына себепші болдым деп отырсыз. Оған қоса партия да басқарып, түрлі мемлекеттік деңгейдегі жауапты қызметтерде де тізгін ұстадыңыз. Осы қызметтік карьераңызда түйсінген басты қағидаңыз бар ма?
- Менің жалпы жақсы басшы болу - сыйластық, құрметтен және біреудің еңбегін бағалай білуден басталады. Оның абыройын, сіңірген үлесін, оның уақытын сыйлай білу, яғни бірінші кезекте қарамағыңдағылардың еңбек, уақыт, абыройын сыйлай білу қажет. Біздің мемлекеттік қызметтегі коорпаративтік мәдениетке жетіспейтіні – бірінші кезекте осы. Қарамағындағыларды қойша айдағысы келетіндер бар. Менің бір байқағаным, басшысына жағымпаз келетіндер өзінің қарамағындағыларға озбыр келеді екен. Өйткені өзі қалай қарайды, олардан да соны күтеді. Қазір бір үлкен лауазымда жүрген азамат кезінде менің қарамағымда істеген еді. Сонда оның маған 20 жыл бұрын өзінше айтқан ақылы ғой:
- Әлеке, сіз дұрыс жасамайсыз
- Неге?
- Сіз адамды шақырасыз да, бірден қабылдай бересіз.
- Сонда не істеуім керек?
- 20 минут күткізіп қойыңыз.
- Неге?
- Ол адам сіздің кабинетіңіздің маңыздылығын түсіну керек.
Өзінің ана бұрынғы жүйеден түйгені сол ғой.

Ондайлар әлі бар. Сондықтан біздің мемлекеттік қызмет корпоративіне қажетті дүние – қарамағындағыларға сыйластықпен қарай білу. Себебі қарамағындағыларға озбыр болса, ол әрі қарай көшеге шығады. Себебі ең соңғы төменгі немесе орта деңгейдегі халықпен жұмыс жасайтын адам сол тәсілді дөрекі түрде халыққа жеткізеді. Халықтан соны талап етеді. Кейбір мемлекеттік қызметшілердің, полиция қызметкерлерінің дөрекіліктері осыдан шығады. Сондықтан менің ең басты түйгенім – сыйлау керек. Біреудің еңбегін сыйлау керек, уақытын сыйлау керек, абыройын құрметтеу керек. Бізде өзі жазбаған мақалаларға, кітаптарға автор болатындар, бір күн ғылымда жасамай, доктор-кандидат болатындар да сол сыйламағандықтан. Ол - ғалымдарды қорлау. Біреу үш жыл еңбегін жұмсап кандидат болып жатады, ол бір күн болмай, соны тез қорғап алып жатады. Қай уақытта үлгереді?! Бірақ ана жолы мен бір академиктерге айттым: соларды қорғатқызып, соларға жетекші болып, соларға дауыс беретіндер де сол ғалымдар ғой. Міне, біздегі жағдай. Сол құндылықтары шайылған қоғам бейнесі туралы айтуға болады. Мысалы, әкім ба біреу, әйтеуір, ебін тауып кезексіз үй берсе, соған зиялы қауым өзі де ол үй кімнің есебінен берілді деп ойланбайды. Мүмкін соның себебінен бір кезекте тұрған адам алмай қалуы әбден мүмкін. Ал кейбір басшы оны өзі туралы дұрыс пікір қалыптастыру үшін пайдаланады. Бұл да сыйластықтың болмауы.
Сіздің осы күнге дейінгі қызметтік жолыңызда әл орындай алмаған қандай бастамаларыңыз бен жобаларыңыз бар?
- «100 оқулық» аясында шет тіліндегі кітаптар аударылып жатыр ғой. Бірақ менің ойымша, әлі де болса жаратылыстану ғылымын, әлемдік ойшылдарды көбірек қазақ тіліне аудару керек. Аудару ісінің бір шеті баспа ісіне келіп тіреледі. Ал баспа бизнесі бізде оңды жолға қойылмаған. Бізден шағын, бізден халқының саны әлдеқайда аз елдерде баспа бизнесі арнасын тапқан. Анау кішкентай Эстонияның 1 млн 300 мың ғана халқы бар. Бірақ оларда өз тілінде басылымдар шығару дұрыс жөнге салынған. Мүмкін ол заңнамалық реттеуді де қажет ететін болар. Ана тілімізде ақпарат көбірек болуы керек, білім көзі көбірек бола беру керек. Себебі тікелей мамандықтарға келгенде білім көздері тапшы.
Екіншіден, қазақша атау-ұғымдарды қолдануда тіл тұтынушыларды шектемеу керек. Терминді терминком ойлап таппау керек. Оны пайдаланып жүрген адам оны қалай атаса, солай қабылдау керек. Тілдің иесі терминком емес, тілдің иесі – халық. Мысалы, мен көп келтіретін фраппучино деген сөз бар. Оны «капучино» мен «фраппе» деген сөздерден құрап алған. Не болмаса бранчты алайық. Ол да брэкфаст пен ланчтан алынған. Осыны ойлап тапқандар - академиктер емес, ресторан, кафенің иелері ғой. Сосын тіл дамуы керек. Жалпы өмірдің барлық саласына ортақ бір заңдылық бар. Даму кез-келген құрылымды, кез-келген құралды пайдаланған сайын барынша қарапайымдауға қызмет етеді. Мысалы, смартфонның қазіргі мүмкіндігі осыдан 30 жыл бұрын мен кандидаттық қорғағандағы компьютерден артық. Ол кезде компьютерді пайдалану үшін оны арнайы оқу керек еді. Ал қазір мынаны бес жасар бала да пайдаланады. Осы арқылы бұл оза береді. Тіл де солай. Өткенде латын қарпіне көшу туралы Өмірзақ Айтпаев ағамыз «Қазақ тілінің орфографиясын кейін өзгертеміз» деп интервью берген екен, мен бірден сол кісіге хабарластым, «Өмеке, орфографияны ғана емес, синтаксисті де өзгерту керек» деп. Себебі қажетсіз шектеулерден, қатып қалған емлелерден арыла білсе, сол тіл бәсекелестікке қабілетті болады. Ұлы тарихшы Тойнби кезінде осы тұрғыдан ағылшын тілін, қытай тілін үлгі қылып қойған. Қытайдың жазуы күрделі болғанымен, оның да емлесі ғасырлар бойы қарапайымдатылып келеді екен. Ағылшын тілі де солай.

Ал ол араб тіліне байланысты: «1500 жыл бұрын ана тілдерден гөрі дамыған, алғашқы қатарда болған екен. Бірақ кейін қарапайымдатылуы тежеліңкіреп қалған секілді. Бізде де сол 19 ғасырдағы мәтіндерді сараптап көрсе, анау «жатырмыз», «отырмыз» деген, сосын бір сөзден жаңа сөз туындатқанда қаптаған жалғау-жұрнақ болмаған шығар деп ойлаймын. Мысалы, «қанағат» сөзі 7 әріп, «қанағаттандырарлық» – 18 әріп. Менің ойымша, 18-19 ғасырда олай пайдаланған жоқ. Сол кеңес дәуірінің өзі барлық салада қатып қалған ережелерге сүйенген бір жүйе болды ғой, өздері сақтамаса да, көпшілік сақтасын дейтін. «Бара жатырмыз», «келе жатырмыз» деген сол кезде туындаған. Соның барлығы қарапайымдатылу керек. Оны айтайын дегенім біздегі ең үлкен мәселе – тіл мен білім.

Сосын енді екінші мәселе білімге келсек, мен бір лауазым иесімен сөйлескенде Рессейдің біздің студенттердің 10 мың грант бергенін айтады. «Сонда, біз не университеттерімізді жабуымыз керек па?» деймін мен. Жарайды әлемнің үздік елдерінде, өздері мықты меңгерген мамандықтар бар. Мысалы, Ресейде үздік дайындалатын мамандықтар – математика, физика, ядролық физика, компьютер, IT саласынан оқуға болады, басқа салаларының бізден артып тұрғаны шамалы. Биыл мен өзім кандидаттық қорғағанда Мәскеудің автотранспорттық институтында болдым. Оның 20 жыл бұрынғыдан ешқандай айырмашылығы жоқ. Қазір күйзеліп тұрған институттың бірі. Көптеген салаларында солай. Ал бірақ азамат ретінде 17 жасында барған бала қандай ақпараттық ортада кім болып қайтады елге?! Осыны жаңағы грантқа жіберетіндер ойлану қажет. Сондықтан білім саласында жоғарғы білім басшыларына азаматтық, ұлттық парыздарын еске салу керек. Оның көпшілігі мемлекеттік жоғары оқу орнын басқарып отырып, жандарынан жеке меншік ЖОО ашып алған. Ал сол арқылы олар жалпы біздің қоғамның жоғарғы білімге деген сенімін жоққа шығарып, орнына диплом берумен айналысады, ақша табады. Әлемде басым көпшілік ЖОО-лар жеке меншіктер. Бірақ олар табыс көзі емес, олар эндаумент, қайырымдылық. Одан түскен табысты ешқашан иелері өздерінің қалтасына баса алмайды, дамыту үшін жұмсалады. Білім саласында көптеген қажетті істер бар. Сонан соң бізге осы мемлекеттік басқарудағы ғылым мен білімді алға жылжыту қажет.
Мемлекеттік қызметті реформалау қажеттіліктен туындады. Қазіргі таңда білім саласы да үлкен өзгерістерді өткеріп отыр. Ел зиялылары «Әліппенің» орнын «Сауат ашу» ысырғанына алаңдаулы. Бұғанасы қатпаған балаға 3 тілді қатар жегіп оқыту өскінді дүбәраландырады деп шошиды. Әке ретінде сіздің бұған көзқарасыңыз қандай?
- Ол қажеті жоқ дүние деп есептеймін. Әліппе – ол үйреншікті ат. «Әлиф, би» ол да сауат ашу деген сөз ғой. Кезінде 1100 жыл араб әліпбиін пайдаланып келдік. Сондықтан формамен әуестеніп кету мазмұнына нұқсан келтіреді. Жалпы, оқулықты өзгертуге заңды өзгертуден қарағанда жоғары жауапкершілікпен қарау керек. Заң бүгін бар, ертең ауыстыра салады. Оқулық бір ұрпақтың көзқарасын, дүниетанымын қалыптастырады. Балам 7 сыныпты бітіріп жатыр, кейде бір оқулықтарын алып келгенде күрделі, түсініксіз тілде жазылғанын көремін. Бұл балаларды тілден алыстатады. Мына тілде ойыңды жеткізу қиын екен ғой деген сезім қалыптастырады. Меніңше, бірінші талап – оқулықтарға жария конкурстар жүруі керек, Оқулық та бизнес болып кетті ғой. Сондықтан оларды іріктеу ісі де жария болуы керек. Оған қоғам өкілдері қатысуы керек деп ойлаймын. Себебі ол салада үлкен қаржы жұмсалуда. Жалпы білім жүйесінде белгілі бір деңгейде инерция да қажет. Жыл сайын ауыстырудың қажеті жоқ. Бірінші кезекте мектептен бастап , Жоғарғы білімнің де сапасын көтеру де өзекті мәселе. Кеше ғана мен пост жаздым: егер біздің университеттердегі орын алған келеңсіз парақорлық пен білім сапасына назар аудармаса, ертең болашағын ойлаған адам одан да сол басқа елге барып оқығысы келеді де тұрады ғой. Ал университеттер иелері мен басшыларының табыс көзіне айналып кеткен. Енді қараңызшы, 5 жыл бұрын Агенттік төрағасы кезімде мемлекет басқару саласына қатысты кафедра өкілдерімен кездестім.
Сонда мемлекеттік басқару мамандығы бойынша 60 университетте бакалавриат, 12 университетте магистратура оқытылатыны белгілі болды. Қазақстанда сол салада жауапты білім беретін, жүйелі ғылыми зерттеумен айналысатын 60 маман жоқ. Сол салада менің өзімнің доктарантым бар. Өткенде қарасам, жоғарғы аттестатциялау комиссиясы ма, біреудің бекіткен тізімі бар екен. Сөйтсем, «Тұран» университетінің басылымында, КазГУ-дің жылдық журналдарында басылуы керек екен. Ол институттардан мен өзім мемлекеттік басқару мамандарын білмеймін. Ал ол журналдарды неге олай бекіткен!? Біздің салада ғылыммен жүйелі айналысатын бір-екі адам бар. Өткенде оларға гранттар алуға неге талпынбайсындар дедім. Сөйтсем, әлі күнге дейін сол грантты алғаннан соң, том-том қағаз көтеріп, Алматыға барып есеп берді екен. Не масқара ол! Электрондық жүйе, электрондық үкіметке ауысып жатырмыз дейміз. Ең алдыңғы қатарда ғылым мен білім саласы жүруі керек қой. Оны айтқанда мен таң қалдым! Анау Атыраудан Алматыға ма десем, иә дейді. Алдыңғы екі журналға байланысты Ғылым комитетінің төрағасына звондасам, оған біз жауап бермейміз дейді. Енді сен жауап бермесең, сенің де ғылымға қатысың бар ғой, мынау не талап дедім. Сосын бізде жалған дүниелерге ұмтылады. Оны мен байқаймын, Ресей, Украинаның бір-екі адамдары бір журналдарға басып беремін деп біздің адамдардан ақша жасайды. Ашық жарнама жасап жатыр.
Әлихан Бөкейханның «жұртқа қызмет ету – білімнен емес, мінезден» деген темірқазық сөзі бар-ды. Қазіргі ел тізгінін ұстап жүрген шенеуніктер қаншалықты мінезді?
- Олардың бәрін бір қалыппен өлшеуге болмайды. Олардың ішінде ұлтым, елім, мемлекетім деп жүргендер баршылық. Бірақ бір қарын майды бір құмалақ шірітеді дегендей ұлты емес, мемлекеті емес, өзінің қара басының қамы, қалтасын ойлап кеткендер де бар болар. Оның себебі билік пен байлықтың ұштасуында. Негізі елде 100 бай адам болса, соның 100-і кәсіпкер, не болмаса жаңалық ашатын ғалым, не болмаса кітабы көп сатылатын жазушы болуы керек. Ал бізде қазір 100 байды қарасаң, соның өзі жалпы жағдайды сипаттап тұр.
Сондықтан біз «мұрның барда бір сіңбір» деген қағиданы басшылыққа алатындардан арылуымыз керек. Ол үшін тек анда-санда біреуді ұстау жеткіліксіз. Мемлекеттік қызметтің жалпы ішкі коорпоративтік мәдениеті өзгеруі керек, ол үшін бүкіл елдегі қаржылық ағымдар мөлдір, таза болуы керек, ол үшін жазалау жалпыға бірдей болуы керек. Бізде сөздің да мағынасы жылдар өткен сайын өзгеріп отырады ғой. Сондықтан «Ұлтқа қызмет – мінезден» дегендегі «мінез» сөзіне бүкіл менталитет сыйып тұр. Әрине, қызмет ету – мінезден, ал оның сапасы – білімнен.
Мінезді атап отырған себебім, қазір көптеген шенеуніктер екі сөзінің бірінде Елбасын алға тарта сөйлейді. Алайда «Елбасының тапсырмасымен», «Елбасының арқасында», «Елбасының ықпалымен» деген сөздердің тасасында әр шенеуніктің өзінің тиісті жауапкершілігі бой жасырып қалатын тәрізді. Меніңше мұның екі себебі болуы мүмкін: бұл не жауапкершіліктен жалтару, не шектен тыс жағымпаздық.
- Екі сөзіңнің де жаны бар шығар деп ойлаймын. Өкініштісі, кейбіреулері соны айтып қойып, өздерінің қалтасының қамын ойлап жатады. Ол сөздерді өзінің келеңсіз істерінің қорғаны, қалқаны ретінде пайдаланғысы келетіндері де бар. Яғни Елбасының сенімін материалдық дивидентке айналдырып жүретіндер жеткілікті. Оның түпкілікті бір себебі – біз ұры қоғамнан шықтық. Кеңес дәуірінің сипаттамасын алсақ, кеңес дәуірінде бірдеңе ұрланбайтын мекеме болмайтын. Бірақ олар түйені түгімен, биені бүгімен жұтқан жоқ. Ондай мүмкіндік те болған жоқ. Өйткені ол кезде жеке меншік болмады, бірақ әркім қолына іліккенін алып кететін жүйе болды.
Ет комбинаттағысы еттен шамалы кесіп алады, сүт зауытындағысы қаймақтан ала кетеді, токарь шегесін ала кетеді дегендей. Мәселе - оның көлемінде емес, ең жаманы сол кезде қоғам оны айыптаған жоқ, туыстары, көршілері оны терістеген жоқ. Тіпті, сол әрекет кейде азаматтық секілді көрінді. Өйткені отбасын асырауға айлығы жетпейді. Осылайша ол қоғамнан мораль жоғалды. Енді сол қоғамнан шыққан билігі бар адамдарға нарықтың мүмкіндігі пайда болған кезде тежеусіз кетіп қалды. Ал енді сол кезде байып алғандар қазір ықпалды күш. Олар заң шығаруға ықпал жасауға, үкіметтің шешімдеріне де ықпал жасауға тырысады. Сондықтан бұл тығырықтан шығу оңай емес, бірақ мүмкін екенін кейбір елдер, аймақтар көрсетіп берді.
Сұхбаттасқан: Ұшқын Сәйдірахман